Thánh Thất Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ Hội An (Trần Cao Vân)

Anh Khoa Hội An · Cập nhật 08/2026

Hội An có hai thánh thất Cao Đài, cách nhau chưa tới một cây số, và hầu như không ai phân biệt được. Cái ở 88 Hùng Vương thuộc Toà Thánh Tây Ninh, to hơn, mới xây lại năm 2023, ai đi ngang cũng thấy. Cái còn lại nằm khuất trong một con hẻm trên đường Trần Cao Vân, dựng từ năm 1952, và mang một chi tiết kiến trúc mà tụi mình cho là thú vị bậc nhất trong toàn bộ cụm di tích tôn giáo của phố Hội: hoa văn trang trí theo mô-típ phương Tây trên một ngôi đền của tôn giáo do người Việt lập ra. Bài này viết về ngôi thánh thất ít người biết đó.

№ 01Vì sao Hội An có tới hai thánh thất Cao Đài

Câu trả lời ngắn: đạo Cao Đài không phải một khối thống nhất. Sau khi ra đời năm 1926 tại Nam Bộ với tên đầy đủ Đại đạo Tam kỳ Phổ độ, đạo phân thành nhiều hệ phái độc lập, mỗi hệ phái có Hội Thánh riêng, tổ chức riêng và toà thánh riêng.

Ở Hội An, hai hệ phái cùng có cơ sở:

Cộng thêm Tịnh thất Thanh An — nơi tu thiền kiêm cơ sở khám chữa bệnh — Hội An có tổng cộng ba cơ sở Cao Đài với khoảng hơn 600 tín đồ. Chi tiết về thánh thất Tây Ninh, tụi mình viết riêng ở bài thánh thất Cao Đài Hội An 88 Hùng Vương.

№ 02Ở đâu — và cái bẫy số nhà cũ

Trần Cao Vân nằm ở khu Cẩm Phô cũ, phía tây phố cổ, cùng khu với nhà thờ Tin Lành và nhà thờ Công giáo. Đây là đường dân sinh bình thường, không thuộc nhóm tuyến phố đi bộ, nên chạy xe máy vào được mọi giờ. Nhưng vì thánh thất nằm trong hẻm nên nếu đi ô tô, tốt nhất đỗ ngoài đường lớn rồi đi bộ vào.

№ 03Năm 1952 và làn sóng tản cư

Đạo Cao Đài đến Hội An muộn — khoảng những năm 1950 — và đến trong hoàn cảnh chiến tranh chứ không phải truyền giáo êm đềm.

Theo nghiên cứu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, tín đồ Cao Đài vùng bắc Quảng Nam phải di tản. Một bộ phận về Hội An sinh sống, và năm 1952 lập thánh thất tại Cẩm Phô.

Khác biệt là ở chuyện sau đó: bên Tây Ninh xây lại hoàn toàn từ 2013 đến 2023, còn ngôi thánh thất trên Trần Cao Vân giữ được kiến trúc gốc — và chính vì vậy nó có giá trị di tích riêng.

№ 04Kết cấu chữ Đinh và bố cục Tam Đài

Công trình xây gạch, tô vữa vôi, mặt bằng hình chữ Đinh — tức chữ 丁, một khối dài nối vuông góc với một khối ngang ở đầu, tạo hình chữ T. Đây là kiểu mặt bằng quen thuộc trong kiến trúc đình chùa Việt, được mượn sang cho một tôn giáo mới.

Bên trong bố trí theo Tam Đài — bố cục bắt buộc của mọi thánh thất Cao Đài, mô phỏng toà thánh mẹ:

Điểm đặc sắc nằm ở phần mái: hệ mái Hiệp Thiên Đài vươn cao, hai tầng, tám mái, lợp ngói ống, và nối liền với lầu chuông và lầu trống hai bên thành một khối. Đây không phải cách làm phổ biến — nhiều thánh thất để ba khối tách rời. Cách nối liền tạo ra một mặt đứng liền mạch, và cũng là dấu hiệu nhận dạng dễ nhất khi bạn tìm nó từ ngoài đường.

Ngoài khu thờ tự, khuôn viên còn có Bảo An đường và văn phòng sinh hoạt họ đạo.

№ 05Hoa văn phương Tây trên một tôn giáo thuần Việt

Đây là chi tiết tụi mình thấy đáng nói nhất, và là câu mà hồ sơ di tích viết rất gọn nhưng hàm ý rất nhiều:

Công trình được trang trí các hoa văn kiến trúc theo mô-típ phương Tây, thể hiện sự giao lưu văn hóa kiến trúc Á – Âu đặc trưng trong công trình tôn giáo ở Hội An.— Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An

Hãy dừng lại một chút ở nghịch lý này. Cao Đài là tôn giáo do người Việt lập ra, ở Nam Bộ, năm 1926, với giáo lý tổng hợp Phật — Đạo — Nho. Không có gì phương Tây trong nguồn gốc của nó. Vậy mà ngôi thánh thất dựng năm 1952 tại Hội An lại đắp hoa văn theo mô-típ phương Tây.

Lý do nằm ở chỗ nó được dựng ở đâu. Hội An là thương cảng quốc tế suốt mấy trăm năm, và đến giữa thế kỷ XX, ngôn ngữ trang trí của thợ xây địa phương đã thấm đẫm ảnh hưởng Pháp — phào chỉ, con sơn, hoa văn đắp nổi kiểu Âu. Người thợ dựng thánh thất là thợ Hội An, và họ làm theo cái tay nghề họ có.

№ 06Bảo An đường — manh mối về hệ phái

Trong khuôn viên có một công trình tên là Bảo An đường. Với người ngoài, đó chỉ là một cái tên; với người trong đạo, đó là một chỉ dấu.

Bảo An đường trong truyền thống Cao Đài là nhà thuốc, cơ sở chữa bệnh bằng y học cổ truyền gắn với cơ sở đạo. Việc một thánh thất có Bảo An đường cho thấy hoạt động phước thiện — cứu tế, chữa bệnh — không phải phần phụ mà là một chức năng chính thức của cơ sở.

№ 07Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài và Trung Hưng Bửu Tòa

Nếu suy luận trên đúng, thì ngôi thánh thất này thuộc một nhánh Cao Đài có câu chuyện riêng và rất gắn với miền Trung.

1. Năm 1934 — đạo lan ra Trung KỳTừ Tây Ninh, đạo được truyền ra miền Trung qua nhóm Tứ Linh Đồng Tử gồm Thanh Long, Bạch Hổ, Kim Quy và Xích Long, do ông Trần Công Ban làm trưởng đoàn.
2. Năm 1956 — lập Hội Thánh riêngNhóm này cùng tín đồ xây Trung Hưng Bửu Tòa và thành lập Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài.
3. Trụ sở tại Đà NẵngToà thánh mẹ của hệ phái đặt tại 63 Hải Phòng, Đà Nẵng — cách Hội An khoảng ba mươi cây số.

Trung Hưng Bửu Tòa có kiến trúc tương tự Toà Thánh Tây Ninh nhưng nhỏ hơn, với ba cửa: chức sắc đi cửa giữa, nam và nữ đi hai cửa nhỏ hai bên.

№ 08Hai hệ phái khác nhau ở chỗ nhìn thấy được

Nếu bạn đi cả hai thánh thất Hội An trong một buổi, đây là những khác biệt dễ nhận ra nhất — không đi vào tranh luận giáo lý.

Điểm chung thì nhiều hơn khác biệt: cùng bố cục Tam Đài, cùng lầu chuông Bạch Ngọc và lầu trống Lôi Âm, cùng thờ Đức Chí Tôn, cùng ra đời năm 1952 từ một làn sóng tản cư.

№ 09Giờ cúng và các ngày lễ

Các cơ sở Cao Đài ở Hội An giữ chung nếp cúng tứ thời — bốn lần mỗi ngày:

Tín đồ mỗi ngày cúng ít nhất một thời. Hằng tháng có hai lễ vào mùng 1 và ngày rằm âm lịch. Ba đại lễ trong năm là Lễ Đản sanh Đức Chí Tôn (9 tháng Giêng, lớn nhất), Lễ Đản sanh Đức Phật Thích Ca (15 tháng 4) và Lễ vía Diêu Trì Thánh Mẫu (15 tháng 8) — năm 2026 rơi vào 25/9, trùng rằm Trung thu.

№ 10Đến thăm cần lưu ý gì

• Đây là nơi thờ tự trong khu dân cư, không phải điểm tham quan. Đi nhẹ, nói khẽ, và đừng vào nếu cổng đóng.
• Xin phép trước khi vào nếu thấy có người trong văn phòng họ đạo. Người trong đạo thường rất sẵn lòng, nhưng hỏi một câu vẫn đúng hơn là tự đi vào.
• Trang phục kín đáo — áo có tay, quần hoặc váy qua gối.
• Bỏ giày dép trước khi vào khu hành lễ.
• Nam nữ đi cửa riêng theo quy định của đạo: nam bên trái, nữ bên phải khi nhìn từ ngoài vào; cửa giữa dành cho chức sắc.
• Đừng chụp ảnh trong lúc đang cúng. Chụp kiến trúc bên ngoài thì thoải mái hơn — và phần đáng chụp nhất chính là mặt đứng Hiệp Thiên Đài với hoa văn đắp nổi.
• Đi bộ vào hẻm. Đường trong khu này hẹp, gửi xe ngoài đường lớn là lịch sự với hàng xóm.

№ 11Bốn cơ sở tôn giáo trong một cụm

Với bài này, cụm di tích tôn giáo Cẩm Phô đã đủ bốn mảnh. Toàn bộ đều nằm trong danh mục kiểm kê di tích của Hội An, và bạn đi bộ hết trong khoảng hai mươi phút:

Bốn cơ sở, bốn truyền thống, trong bán kính vài trăm mét — và tất cả đều đang hoạt động, không nơi nào là bảo tàng. Nếu tính thêm chùa chiền và hội quán người Hoa ở phía phố cổ thì con số còn nhiều hơn.

Đây không phải sự tình cờ. Hội An là thương cảng quốc tế suốt mấy trăm năm, và cảng biển thì luôn kéo theo người từ nhiều nơi, mang theo nhiều niềm tin. Khách đến xem nhà cổ và đèn lồng; thứ nằm ngay bên cạnh mà ít ai để ý lại là bằng chứng sống động hơn nhiều về chuyện thành phố này từng mở đến mức nào.

№ 12Địa chỉ hành chính đã đổi từ 1/7/2025

Từ 1/7/2025, Hội An không còn là thành phố thuộc tỉnh Quảng Nam; địa bàn được sắp xếp thành các phường trực thuộc TP Đà Nẵng. Phường Cẩm Phô cũ nay thuộc phường Hội An, TP Đà Nẵng.

Kết hợp với chuyện số nhà cũ ở mục 02, nghĩa là địa chỉ đầy đủ trong hồ sơ — “số 20/14 (cũ) đường Trần Cao Vân, phường Cẩm Phô” — hiện lệch ở cả hai thành phần. Tên đường thì vẫn giữ. Đó là lý do tụi mình khuyên tìm theo đặc điểm kiến trúc thay vì tìm theo số.

Nếu muốn đi cụm di tích này có người dẫn và giải thích thay vì tự mò, có các tour đi bộ phố cổ có hướng dẫn viên — xem lịch và đặt trước tại các tour đi bộ ở Hội An trên GetYourGuide. Đây là liên kết tiếp thị liên kết: bạn không trả thêm đồng nào, tụi mình nhận một khoản hoa hồng nhỏ nếu bạn đặt qua đó. Lưu ý trang đặt chỗ hiện chỉ có tiếng Anh.

№ 13Câu hỏi thường gặp

Thánh thất Đại đạo Tam kỳ phổ độ ở Hội An nằm ở đâu?

Thánh thất nằm trên đường Trần Cao Vân, khu Cẩm Phô cũ, nay thuộc phường Hội An, thành phố Đà Nẵng. Hồ sơ kiểm kê di tích ghi số 20/14 nhưng đó là số nhà cũ nên tra trên bản đồ thường không ra. Cách tìm chắc hơn là nhận diện mái Hiệp Thiên Đài hai tầng tám mái lợp ngói ống nhô lên khỏi các mái nhà xung quanh.

Vì sao Hội An có tới hai thánh thất Cao Đài?

Vì đạo Cao Đài không phải một khối thống nhất. Sau khi ra đời năm 1926 tại Nam Bộ, đạo phân thành nhiều hệ phái độc lập, mỗi hệ phái có Hội Thánh và toà thánh riêng. Tại Hội An, thánh thất ở 88 Hùng Vương thuộc Toà Thánh Tây Ninh, còn thánh thất trên đường Trần Cao Vân thuộc một hệ phái khác. Ngoài ra Hội An còn có Tịnh thất Thanh An, tổng cộng ba cơ sở với hơn 600 tín đồ.

Thánh thất trên đường Trần Cao Vân xây năm nào?

Năm 1952, do một bộ phận tín đồ Cao Đài vùng bắc Quảng Nam tản cư về Hội An trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp lập nên tại Cẩm Phô. Đáng chú ý là thánh thất Cao Đài Tây Ninh ở Hội An cũng ghi mốc 1952, nghĩa là cả hai cộng đoàn Cao Đài của Hội An đều hình thành trong cùng một làn sóng tản cư.

Kiến trúc thánh thất có gì đặc biệt?

Công trình xây gạch tô vữa vôi, mặt bằng hình chữ Đinh, bố trí theo Tam Đài gồm Bát Quái Đài, Cửu Trùng Đài và Hiệp Thiên Đài, kèm lầu chuông Bạch Ngọc và lầu trống Lôi Âm. Hệ mái Hiệp Thiên Đài vươn cao hai tầng tám mái lợp ngói ống và nối liền với hai lầu chuông trống thành một khối. Đặc biệt, công trình được trang trí hoa văn theo mô-típ phương Tây, thể hiện sự giao lưu kiến trúc Á – Âu.

Bảo An đường là gì?

Bảo An đường trong truyền thống Cao Đài là nhà thuốc hay cơ sở chữa bệnh bằng y học cổ truyền gắn với cơ sở đạo. Việc thánh thất này có Bảo An đường trong khuôn viên cho thấy hoạt động phước thiện và cứu tế là một chức năng chính thức chứ không phải phần phụ.

Thánh thất này thuộc hệ phái Cao Đài nào?

Hồ sơ kiểm kê di tích không ghi rõ hệ phái. Tên gọi Đại đạo Tam kỳ Phổ độ là tên chung của cả đạo Cao Đài nên không cho biết gì thêm. Sự hiện diện của Bảo An đường và việc nghiên cứu của Hội An dẫn nguồn từ kinh sách Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài là hai chỉ dấu nghiêng về hệ phái có trụ sở tại Đà Nẵng, nhưng đây là suy luận chứ chưa phải xác nhận.

Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài là gì?

Đây là một hệ phái Cao Đài gắn với miền Trung. Từ năm 1934, đạo Cao Đài được truyền ra Trung Kỳ qua nhóm Tứ Linh Đồng Tử gồm Thanh Long, Bạch Hổ, Kim Quy và Xích Long do ông Trần Công Ban làm trưởng đoàn. Năm 1956, nhóm này cùng tín đồ xây Trung Hưng Bửu Tòa và thành lập Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài, trụ sở tại 63 Hải Phòng, thành phố Đà Nẵng.

Thánh thất cúng vào giờ nào?

Các cơ sở Cao Đài ở Hội An giữ nếp cúng tứ thời, tức bốn lần mỗi ngày vào giờ Tý lúc 0 giờ, giờ Mão 6 giờ sáng, giờ Ngọ 12 giờ trưa và giờ Dậu 18 giờ, cùng hai lễ hằng tháng vào mùng 1 và ngày rằm âm lịch. Vì thánh thất này quy mô nhỏ và có thể theo lịch riêng của hệ phái, bạn nên hỏi trực tiếp trước khi đến, nhất là nếu muốn dự lễ.

Khách vãng lai có được vào thăm không?

Đây là nơi thờ tự nằm trong khu dân cư chứ không phải điểm tham quan, nên nếu cổng đóng thì không nên vào. Khi có người ở văn phòng họ đạo, hãy xin phép trước. Ăn mặc kín đáo, bỏ giày dép trước khi vào khu hành lễ, nam nữ đi hai cửa bên còn cửa giữa dành cho chức sắc, và không chụp ảnh trong lúc đang cúng.

Cập nhật tháng 8/2026. Thông tin về năm xây dựng, kết cấu và trang trí lấy từ hồ sơ kiểm kê di tích và nghiên cứu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An; thông tin về Hội Thánh Truyền giáo Cao Đài và Trung Hưng Bửu Tòa lấy từ Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng. Hệ phái của thánh thất này chưa được xác nhận chính thức — phần suy luận đã được ghi rõ trong bài. Bài viết mang tính giới thiệu, không đại diện cho họ đạo.