Khổng Miếu Hội An: Lịch Sử, Kiến Trúc & Phân Biệt Với Văn Thánh Miếu

Anh Khoa Hội An · Cập nhật 08/2026

Đi trên đường Trần Hưng Đạo về hướng bến xe, bạn sẽ thấy một hồ sen lớn, một cây cầu bán nguyệt và một cổng tam quan bề thế. Đó là Khổng miếu Hội An — công trình mà Google Maps ghi là “Miếu thờ Khổng Tử”. Nó không cổ như bạn tưởng: xây năm 1961. Nhưng cái nó thay thế thì rất cổ, và câu chuyện đằng sau nó là chuyện một ngôi miếu bị đốt, bị dời bài vị đi, rồi bị triệt hạ hoàn toàn — trước khi một nhóm cụ đồ già quyên tiền dựng lại. Bài này viết về nơi đó, và về ngôi miếu thứ hai cách đó 500 mét mà rất nhiều người tưởng là một.

№ 01Hai nơi thờ Khổng Tử ở Hội An — đừng nhầm

Đây là chuyện gây nhầm lẫn nhiều nhất, nên tụi mình để ngay đầu bài. Hội An có hai di tích thờ Khổng Tử, cả hai đều là di tích cấp tỉnh, cả hai đều ở khu Cẩm Phô cũ, cách nhau khoảng 500 mét. Chúng khác nhau hoàn toàn về quy mô, tuổi và ý nghĩa.

№ 02Khổng miếu ở đâu và đi thế nào

Di tích gồm hai số nhà đối diện nhau: số 161 là khu miếu, số 122 là đài kỷ niệm bên kia đường. Hồ sơ di tích ghi cả hai vì chúng là một tổng thể được thiết kế cùng lúc.

Trần Hưng Đạo là trục chính dẫn vào phố cổ từ hướng Đà Nẵng — năm 1961 hồ sơ còn gọi nó là “quốc lộ 1B”. Vì thế Khổng miếu nằm ngay mặt tiền, không phải tìm trong hẻm, và rất dễ đi ngang qua mà không để ý vì hàng rào cây che khá kín.

• Từ Chùa Cầu: khoảng 500 m, đi bộ chừng 7 phút theo hướng tây bắc.
• Từ chợ Hội An: khoảng 1 km theo Trần Hưng Đạo.
• Đi xe máy: Trần Hưng Đạo không thuộc tuyến phố đi bộ nên chạy được mọi giờ. Có chỗ dựng xe trong khuôn viên.
• Không mất vé. Khổng miếu nằm ngoài phạm vi vé tham quan phố cổ.

№ 03Trước 1961: Văn miếu Thanh Chiêm và hai lần bị phá

Muốn hiểu vì sao một ngôi miếu Khổng Tử của cả tỉnh lại chỉ được xây năm 1961, phải lùi lại gần hai thế kỷ.

Sách Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, mục “tỉnh Quảng Nam”, chương “Đền miếu”, chép rằng Văn miếu của tỉnh đặt tại xã Thanh Chiêm, huyện Diên Phước, thờ tiên sư Khổng Tử, quy chế nhà chính ba gian hai chái và nhà trước năm gian. Miếu này đã phải dời hai lần vì nước sông xói lở, đến năm Minh Mệnh thứ 16 (1835) mới về chỗ cuối cùng.

Rồi lịch sử bắt đầu can thiệp:

1. 1885 — quân Pháp đốt Văn miếuNăm Ất Dậu, quân Pháp đánh Quảng Nam và đốt phá Văn miếu Thanh Chiêm.
2. 1890 — dựng lạiNăm Canh Dần, tỉnh Quảng Nam trù mua vật liệu làm lại như cũ, đặt 30 miếu phu trông nom, trích 2 mẫu ruộng công điền làng Thanh Chiêm giao cho miếu phu cày, và lập ban Lễ sinh lo các lễ Nguyên đán, Đoan dương, Xuân đính, Thu đính.
3. Nghĩa hội Quảng Nam thỉnh bài vị điThời cụ Nguyễn Duy Hiệu lãnh đạo Nghĩa hội, nghĩa quân tấn công tỉnh thành La Qua và nhân dịp đó thỉnh toàn bộ bài vị ở Văn miếu Thanh Chiêm đưa về đặt trong Văn miếu do Nghĩa hội mới lập ở vùng Trung Lộc, Quế Sơn.
4. Khoảng 1947 — mất hẳnGiặc Pháp đổ bộ lên Vĩnh Điện. Thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, Văn miếu Thanh Chiêm bị triệt hạ và không còn nữa.

№ 04Năm 1960: các cụ Hội Cổ học quyên tiền dựng lại

Mười ba năm sau khi Văn miếu Thanh Chiêm biến mất, vào tháng 9 năm 1960, các cụ trong Hội Cổ học tỉnh Quảng Nam — vốn là hậu thân của Văn hội Nho học Quảng Nam xưa — vận động xây mới một “Khổng Tử miếu” tại Hội An, khi đó là thị xã tỉnh lỵ.

Tập san Cổ học tinh hoa do chính Hội xuất bản năm 1962 mô tả khu đất được chọn:

Một khoảnh đất ruộng diện tích 4.800 mét vuông cạnh miếu Hội đồng cũ, thuộc công sản của thôn Cẩm Phô, xã Hội An, hai bên ven đường quốc lộ 1B, trục giao thông vào thành phố Hội An.— Cổ học tinh hoa văn tập, Hội Cổ học Quảng Nam, 1962

Công việc xây dựng tiến hành từ tháng 1 năm 1961 và hoàn thành trong vòng hai năm. Sau ngày thống nhất, ngành văn hoá Quảng Nam trùng tu công trình với kinh phí đáng kể, lần trùng tu lớn gần nhất được ghi nhận là năm 2004.

№ 05Tôn Thất Sa và cái cổng mượn từ Khúc Phụ

Hội mời lão hoạ sĩ Tôn Thất Sa, một nhà kiến trúc nổi tiếng ở Huế đương thời, vẽ hoạ đồ xây cất theo quy thức Á Đông.

Chi tiết thú vị nhất trong thiết kế: cửa tam quan được mô phỏng theo đúng hình dáng cửa Khuyết Lý trước đền thờ Khổng Tử ở huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc — tức là Khổng miếu gốc, nơi quê hương Khổng Tử.

Trên cổng có chạm đồ hình “Khổng Tử giảng đạo”.

Việc mượn nguyên mẫu từ Khúc Phụ là một lựa chọn có ý. Các cụ không xây một ngôi miếu Quảng Nam thuần tuý; họ muốn nối thẳng công trình của mình về tận gốc. Nhưng từ cổng trở vào thì mọi thứ lại rất Việt Nam — như phần tiếp theo cho thấy.

№ 06Đi từ tam quan vào: hồ sen, long mã và 86 cây tùng

Bố cục Khổng miếu buổi đầu tân tạo, theo mô tả trong tài liệu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An, đi theo trình tự sau:

Long mã và kỳ lân trên bình phong và trụ biểu đều là những thú linh gắn với nhiều điển tích trong kinh truyện Nho gia. Gắn liền với kiến trúc tiền đường còn có các đồ hình nhắc đến Nhan Hồi, Tử Lộ, Mẫn Tử Khiên — những tấm gương hiếu thuận tiêu biểu cho đức hiếu của đạo Nho — cùng đồ hình “Mạnh Mẫu dạy con” và “Khổng Tử viết Hiếu kinh”.

№ 07Ngư – tiều – canh – mục: bốn kẻ sĩ trên bức bình phong

Bốn mặt trước sau của hai cánh bình phong chạm đồ hình ước lệ ngư, tiều, canh, mục — người đánh cá, người đốn củi, người cày ruộng, người chăn trâu. Nhìn qua tưởng chỉ là mô-típ trang trí quen thuộc. Thực ra mỗi hình ứng với một nhân vật cụ thể:

Điểm chung của bốn người: đều xuất thân lao động chân tay trước khi thành danh. Đặt họ ngay tấm bình phong đầu tiên mà khách phải đi vòng qua là một thông điệp khá rõ ràng cho con em trong vùng.

№ 08Câu đối giấu hai chữ “Quảng Nam”

Theo nhà nghiên cứu Phú Bình, điểm nổi bật nhất của Khổng miếu Hội An nằm ở hệ thống câu đối. Bản dịch nghĩa dưới đây là của cụ Mặc Vũ Ngô Tấn Huệ, đăng trong Cổ học tinh hoa văn tập 1962.

Cặp câu đối ở hai trụ cột tả hữu của tam quan là cặp đáng chú ý nhất:

Quảng bị nho phong: Sài thuỷ, Hành sơn danh giáo địa
Nam lai triết học: Hạnh đàn, Cối trạch thái hoà thiênDịch: Rộng mở đường văn, Sài thuỷ Hành sơn là nơi danh giáo / Đem về triết học, Hạnh đàn, Cối trạch là cõi thái hoà

Hai vế mở đầu bằng đúng hai chữ “Quảng” – “Nam”. Và trong đó:

• Hành sơn, Sài thuỷ = núi Ngũ Hành và sông Sài Thị — tức vùng đất Hội An, Điện Bàn nói riêng và Quảng Nam nói chung.
• Cối trạch, Hạnh đàn = nơi Khổng Tử ở và giảng dạy; nghĩa bóng chỉ nơi tu dưỡng của nhà Nho.

Nghĩa là trong một cặp đối duy nhất, các cụ đặt núi sông Quảng Nam ngang hàng với đất Khổng Tử. Cặp đối ở trụ biểu giữa sân lặp lại đúng cấu trúc đó: “Cối trạch – Hạnh đàn, danh giáo ức niên truyền đạo thống / Hành sơn – Sài thuỷ, thanh cao chung cổ thụ văn phong”.

Người dịch — cụ Mặc Vũ — sắp lời dịch thành thể biền ngẫu cho tròn trịa, nên chính tài liệu gốc lưu ý rằng một số ý trong nguyên tác đã bị bỏ sót. Nếu bạn đọc chữ Hán, đối chiếu trực tiếp trên cột sẽ cho nhiều hơn bản dịch.

№ 09Đài kỷ niệm danh nhân chí sĩ Quảng Nam

Đối diện Khổng miếu, ở số 122 Trần Hưng Đạo, là Đài kỷ niệm danh nhân chí sĩ Quảng Nam — hạng mục thứ hai của di tích và là phần nhiều người bỏ qua vì tưởng nó không liên quan.

Đài được thiết kế theo dạng tháp hình trụ bốn cạnh, toạ lạc trên một trụ đá nằm giữa hồ sen. Dọc theo cạnh chính của tháp đề các chữ Hán: “Quảng Nam danh nhân chí sĩ kỷ niệm đài” — đài tưởng niệm các danh nhân, chí sĩ của Quảng Nam trước 1945.

Bốn mặt của đế tháp đắp nổi phù điêu bốn thắng cảnh nổi tiếng của Quảng Nam thời đó:

Đáng chú ý là một trong bốn thắng cảnh không phải cảnh đẹp mà là một cái mỏ than. Năm 1961, người ta chọn kể về Quảng Nam bằng cả núi, cửa ải, hòn đảo lẫn công nghiệp — một cách nhìn khá hiện đại so với hình thức Nho học của công trình.

№ 10Văn Thánh miếu Cẩm Phô — ngôi miếu làng cách đó 500 mét

Cách Khổng miếu chừng 500 m về hướng tây bắc, tại số 32 đường Hùng Vương, là Văn Thánh miếu Cẩm Phô. Đây mới là công trình cổ.

Theo văn hoá truyền thống, làng nào có người đỗ đạt thì được lập Văn chỉ — còn gọi là Văn Thánh miếu — để thờ Đức Khổng Tử, các vị Tiên Nho và tôn vinh các vị khoa bảng trong làng. Ở Hội An chỉ có hai làng lập miếu như vậy: làng Minh Hương (Văn chỉ Minh Hương, nay thuộc phường Minh An) và làng Cẩm Phô.

Làng Cẩm Phô nổi tiếng truyền thống khoa bảng, tiêu biểu là dòng họ Nguyễn Tường, với Tiến sĩ Nguyễn Tường Phổ, Phó bảng Nguyễn Tường Vĩnh, Cử nhân Mai Diễn, cùng nhiều vị quan lớn về định cư như Binh bộ Thượng thư Nguyễn Tường Vân (thân phụ của hai vị trên) và Tham tri Binh bộ Trần Ngọc Dao.

Bên trong bố trí ba bàn thờ: gian giữa thờ Đức Khổng Tử (thần vị “Chí Thánh Tiên sư Khổng Tử thần vị”, kèm tượng chân dung bằng gỗ sơn màu); một gian thờ Tử Tư, Nhan Tử, Mạnh Tử, Tăng Tử; gian còn lại thờ Lão Tử cùng các tiên hiền, tiên triết và văn nhân chí sĩ.

№ 11Bức hoành 1850 và câu hỏi về Nguyễn Tường Long

Hai hiện vật quan trọng nhất trong Văn Thánh miếu đều là hoành phi, và cả hai đều do người họ Nguyễn Tường tiến cúng.

1. 1850 — “Thuỳ giáo vạn thế”Hoành phi sơn son thếp vàng, diềm chạm “lưỡng long chầu nhật”, do Bố Chánh sứ Vĩnh Long Nguyễn Tường Vĩnh phụng cúng. Lạc khoản: “Tự Đức tam niên mạnh hạ thượng hoán, Vĩnh Long Bố Chánh sứ Nguyễn phụng cúng”. Đây là hiện vật có niên đại sớm nhất tại di tích — nhờ nó mà biết được miếu đã tồn tại chậm nhất từ 1850.
2. 1930 — “Văn Thánh miếu”Bức hoành gỗ cẩn treo trên hệ cửa giữa tiền đình và chính điện, lạc khoản: “Bảo Đại ngũ niên Canh Ngọ mạnh đông, Hàn lâm viện kiểm thảo Nguyễn Tường Long bái tiến”.

Ngoài ra gian giữa còn hai cặp liễn đối gỗ: “Tiên sư công đức thuỳ thanh sử / Nho học tinh tuý chiếu cổ kim” và “Hậu đế vương dĩ sinh sự nghiệp cao đế vương thượng / Trung thiên địa nhi lập công đức dữ thiên địa đồng”.

№ 12Giờ lễ và lưu ý khi đến thăm

Tại Văn Thánh miếu Cẩm Phô, cộng đồng địa phương giữ lệ xuân thu nhị kỳ — cúng tế hai lần mỗi năm vào ngày 16 tháng 2 và 16 tháng 8 âm lịch, cầu mong con dân xóm làng hưng thịnh, hiển đạt, kèm các hoạt động khuyến học.

• Khổng miếu mở cửa tự do và không thu vé, nhưng đây là di tích chứ không phải công viên — không tổ chức ăn uống, không leo trèo lên trụ biểu hay thành cầu bán nguyệt.
• Buổi sáng sớm là lúc đẹp nhất để chụp hồ sen và cổng tam quan; buổi trưa nắng gắt và ngược sáng.
• Đừng bỏ qua đài kỷ niệm bên kia đường — phần lớn khách chỉ vào miếu rồi về, mà bốn mặt phù điêu ở đế tháp mới là chỗ đáng xem kỹ.
• Văn Thánh miếu thì khác: đây là miếu của làng, thường đóng cổng ngoài ngày lễ. Nếu cổng đóng thì xem từ ngoài, đừng trèo vào.
• Trang phục kín đáo khi vào khu thờ tự, bỏ giày dép trước khi bước lên chính điện.
• Không chụp ảnh trong lúc đang hành lễ nếu bạn đến đúng ngày tế.

№ 13Đi bộ hết cụm di tích quanh đây

Khổng miếu và Văn Thánh miếu nằm trong khu Cẩm Phô cũ — nay thuộc phường Hội An, TP Đà Nẵng — cùng với một loạt cơ sở tín ngưỡng khác. Đi bộ hết trong khoảng ba mươi phút:

Sáu cơ sở, năm truyền thống khác nhau, trong bán kính chưa tới một cây số — và Khổng miếu với Văn Thánh miếu bổ sung một lớp nữa vào bức tranh: không phải tôn giáo, mà là truyền thống học hành. Khách đến Hội An xem nhà cổ và đèn lồng; thứ nằm ngay bên cạnh mà ít ai để ý lại nói nhiều hơn nhiều về việc thành phố này từng vận hành ra sao.

№ 14Lưu ý về địa chỉ hành chính

Từ 1/7/2025, Hội An không còn là thành phố thuộc tỉnh Quảng Nam; địa bàn được sắp xếp thành các phường trực thuộc TP Đà Nẵng. Phường Cẩm Phô cũ nay thuộc phường Hội An, TP Đà Nẵng.

Điều này khiến các tài liệu cũ đọc hơi khó theo. Hồ sơ 2015 ghi Khổng miếu ở “phường Cẩm Phô, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam”; hồ sơ Văn Thánh miếu 2013 ghi “khối 3 – phường Cẩm Phô”, còn bài nghiên cứu 2026 đã đổi thành “số 32 đường Hùng Vương thuộc phường Hội An”. Tên đường thì không đổi — cứ bám theo Trần Hưng Đạo và Hùng Vương là đúng.

Nếu muốn đi cụm di tích này có hướng dẫn viên giải thích chữ Hán trên các cặp câu đối thay vì tự đoán, có các tour đi bộ phố cổ có người dẫn — xem lịch và đặt trước tại các tour đi bộ ở Hội An trên GetYourGuide. Đây là liên kết tiếp thị liên kết: bạn không trả thêm đồng nào, tụi mình nhận một khoản hoa hồng nhỏ nếu bạn đặt qua đó. Lưu ý trang đặt chỗ hiện chỉ có tiếng Anh.

№ 15Câu hỏi thường gặp

Khổng miếu Hội An ở đâu?

Khổng miếu nằm tại số 161 đường Trần Hưng Đạo, với Đài kỷ niệm danh nhân chí sĩ Quảng Nam ở số 122 đối diện, thuộc khu Cẩm Phô cũ, nay là phường Hội An, thành phố Đà Nẵng. Từ Chùa Cầu đi bộ khoảng 500 mét về hướng tây bắc, chừng bảy phút. Di tích nằm ngay mặt tiền đường, không mất vé tham quan.

Khổng miếu và Văn Thánh miếu Cẩm Phô có phải là một không?

Không, đây là hai di tích khác nhau cách nhau khoảng 500 mét. Khổng miếu ở 122 và 161 Trần Hưng Đạo là công trình của cả tỉnh Quảng Nam, xây năm 1961 trên khuôn viên 4.800 mét vuông. Văn Thánh miếu Cẩm Phô ở số 32 Hùng Vương là miếu của riêng làng Cẩm Phô, cổ hơn nhiều, hiện vật sớm nhất có niên đại 1850. Cả hai đều là di tích cấp tỉnh.

Khổng miếu Hội An xây năm nào?

Tháng 9 năm 1960, các cụ trong Hội Cổ học tỉnh Quảng Nam vận động xây mới một Khổng Tử miếu tại Hội An, khi đó là thị xã tỉnh lỵ. Việc xây dựng tiến hành từ tháng 1 năm 1961 và hoàn thành trong vòng hai năm sau đó. Khu đất rộng 4.800 mét vuông cạnh miếu Hội đồng cũ, thuộc công sản của thôn Cẩm Phô.

Trước năm 1961 Quảng Nam thờ Khổng Tử ở đâu?

Ở Văn miếu Thanh Chiêm, huyện Diên Phước, được Đại Nam nhất thống chí ghi chép. Miếu này dời hai lần vì nước sông xói lở, đến năm Minh Mệnh thứ 16 tức 1835 mới về chỗ cuối cùng. Năm 1885 quân Pháp đốt phá, năm 1890 tỉnh Quảng Nam dựng lại, và khoảng năm 1947 miếu bị triệt hạ theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến khi giặc Pháp đổ bộ lên Vĩnh Điện.

Ai thiết kế Khổng miếu Hội An?

Lão hoạ sĩ Tôn Thất Sa, một nhà kiến trúc nổi tiếng tại Huế đương thời, được mời vẽ hoạ đồ xây cất theo quy thức Á Đông. Đặc biệt, cửa tam quan được mô phỏng theo đúng hình dáng cửa Khuyết Lý trước đền thờ Khổng Tử ở huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc.

Vì sao sân Khổng miếu trồng 86 cây tùng?

Con số 86 bằng 4 cộng 10 cộng 72, tương ứng với tứ phối, thập triết và thất thập nhị hiền, tức những thế hệ góp phần xiển dương đạo của Khổng Tử đến với hậu thế. Mỗi cây tùng tượng trưng cho một người trong danh sách đó. Đây là ý đồ trong thiết kế ban đầu của công trình.

Đài kỷ niệm danh nhân chí sĩ Quảng Nam có gì?

Đài nằm đối diện Khổng miếu, thiết kế theo dạng tháp hình trụ bốn cạnh trên một trụ đá giữa hồ sen. Dọc cạnh chính đề chữ Hán Quảng Nam danh nhân chí sĩ kỷ niệm đài. Bốn mặt đế tháp đắp nổi phù điêu bốn thắng cảnh của Quảng Nam là Ngũ Hành Sơn, Hải Vân quan, mỏ than Nông Sơn và đảo yến Cù Lao Chàm.

Văn Thánh miếu Cẩm Phô cúng vào ngày nào?

Cộng đồng địa phương giữ lệ xuân thu nhị kỳ, cúng tế hai lần mỗi năm vào ngày 16 tháng 2 và 16 tháng 8 âm lịch, cầu mong xóm làng hưng thịnh hiển đạt và tổ chức các hoạt động khuyến học. Năm 2026, thu tế rơi vào thứ Bảy ngày 26 tháng 9; xuân tế 2027 rơi vào thứ Ba ngày 23 tháng 3.

Vì sao Văn Thánh miếu lại thờ cả Lão Tử?

Gian bên phải của miếu đặt thần vị Lão Thánh Lão Tử thần vị cùng các bài vị tiên hiền, tiên triết và văn nhân chí sĩ. Lão Tử là ông tổ Đạo giáo chứ không phải Nho giáo. Đây là biểu hiện của tinh thần tam giáo đồng nguyên rất phổ biến ở Việt Nam, trong đó Nho, Phật và Đạo cùng tồn tại trong một không gian thờ tự.

Tham quan Khổng miếu có mất vé không?

Không. Khổng miếu nằm trên đường Trần Hưng Đạo, ngoài phạm vi khu vực bán vé tham quan phố cổ, nên vào tự do. Tuy nhiên đây là di tích và nơi thờ tự nên cần giữ trật tự, ăn mặc kín đáo khi vào khu thờ, và không tổ chức ăn uống trong khuôn viên. Văn Thánh miếu Cẩm Phô thì thường đóng cổng ngoài ngày lễ.

Cập nhật tháng 8/2026. Thông tin lấy từ hồ sơ kiểm kê di tích và các bài nghiên cứu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An, bài “Mấy tư liệu về Khổng miếu Hội An” của nhà nghiên cứu Phú Bình (Báo Quảng Nam), tập san Cổ học tinh hoa do Hội Cổ học Quảng Nam xuất bản năm 1962, và Đại Nam nhất thống chí. Danh tính người tiến cúng bức hoành năm 1930 tại Văn Thánh miếu hiện có hai cách ghi khác nhau giữa các tài liệu — phần này đã được nêu rõ trong bài. Bài viết mang tính giới thiệu, không đại diện cho ban quản lý di tích.