Hai nghìn năm trước khi có phố cổ, cửa sông Thu Bồn đã có người ở: họ làm gốm, đúc đồng, đeo khuyên tai hình hai đầu thú, buôn bán với Trung Hoa và Ấn Độ, và chôn người chết trong những chiếc chum gốm to bằng nửa người. Đó là văn hóa Sa Huỳnh, và Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh Hội An là nơi duy nhất trong phố cổ bạn nhìn thấy họ tận mắt: hơn 1.000 hiện vật gốc đào lên từ chính đất Hội An — Hậu Xá, An Bàng, Thanh Chiêm, Bãi Ông ở Cù Lao Chàm.

Bảo tàng nhỏ, nằm trong ngôi nhà Pháp hai tầng màu vàng sát Chùa Cầu, xem 30 phút là đủ, và là ô vé đáng dùng nhất cho ai thích khảo cổ. Bài này gom đủ: đường đi, vé, giờ, xem gì ở từng phòng, và cách ghép với Chùa Cầu, các nhà cổ quanh đó.

Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh là gì

Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh Hội An mở cửa năm 1994, năm năm trước khi phố cổ được UNESCO ghi danh, để trưng bày kết quả các cuộc khai quật khảo cổ mà Hội An thực hiện suốt cuối thập niên 1980 – đầu 1990 quanh cửa sông và ngoài đảo.

Bộ sưu tập hơn 1.000 hiện vật gốc: mộ chum, đồ gốm, công cụ sắt, đồ trang sức đá, thuỷ tinh, đồng và tiền cổ, niên đại khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên tới thế kỷ 2 sau Công nguyên. Bảo tàng là một trong 21 điểm của vé phố cổ, do Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An vận hành, và là bảo tàng chuyên đề Sa Huỳnh đầy đủ nhất ở miền Trung nếu tính riêng hiện vật đào tại chỗ.

Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh ở đâu, đi bộ tới thế nào

Địa chỉ 149 Trần Phú, phường Hội An (phường Minh An cũ) — đầu phía Tây của Trần Phú, chỉ vài bước là tới Chùa Cầu. Từ cửa hàng Anh Khoa ở 84 Phan Châu Trinh, Google Maps đo được 220 m, khoảng 3 phút đi bộ: rẽ xuống Trần Phú rồi đi về phía Chùa Cầu, ngôi nhà vàng hai tầng có ban công và đèn lồng bên tay phải. Đây là điểm di tích gần cửa hàng nhất trong phố cổ.

• Xe máy, xe điện: Trần Phú nằm trong vùng cấm xe 9:00–11:00 và 15:00–21:30 (mùa đông tới 21:00). Gửi xe tại cửa hàng Anh Khoa rồi đi bộ 3 phút là tiện nhất. Xem giờ cấm xe phố cổ Hội An.
• Từ Chùa Cầu: 1 phút — bảo tàng ở ngay đầu đường Trần Phú phía Chùa Cầu.
• Từ chợ Hội An: đi hết Trần Phú về phía Tây, 10 phút.

Vé và giờ mở cửa

Văn hóa Sa Huỳnh: người Hội An 2.000 năm trước

Văn hóa Sa Huỳnh lấy tên từ địa điểm phát hiện đầu tiên ở Quảng Ngãi năm 1909, trải dọc ven biển miền Trung từ Quảng Bình tới Đồng Nai, cùng thời với Đông Sơn ở miền Bắc và Óc Eo ở miền Nam. Người Sa Huỳnh sống ở cồn cát cửa sông, làm ruộng, đánh cá, luyện sắt sớm, và buôn bán xa: hạt chuỗi thuỷ tinh, mã não Ấn Độ, tiền đồng nhà Hán tìm thấy trong mộ cho thấy cửa sông Thu Bồn đã là một bến giao thương từ trước Công nguyên — nghĩa là thương cảng Hội An thế kỷ 16–18 không phải bắt đầu từ con số không.

Tục táng đặc trưng là mộ chum: người chết (hoặc tro cốt) được đặt trong chum gốm lớn, đậy nắp hình nón, chôn cùng đồ trang sức, công cụ, đồ gốm nhỏ. Từ những mộ chum này, các nhà khảo cổ dựng lại được gần như toàn bộ đời sống của họ. Người Sa Huỳnh được xem là tổ tiên trực tiếp của người Chăm — và người Chăm chính là chủ nhân tiếp theo của vùng đất này trước khi người Việt vào.

Chùa Cầu 400 năm ở ngay cửa; trong nhà là những người sống ở đây trước Chùa Cầu 1.600 năm.

Ngôi nhà Pháp hai tầng và cách xếp phòng

• Toà nhà: nhà hai tầng kiểu Pháp đầu thế kỷ 20, tường vàng, ban công lan can con tiện, cửa lá sách xanh — một trong ít nhà kiểu thuộc địa còn nguyên trên Trần Phú, và tự nó đã là một di tích để chụp từ ngoài phố.
• Tầng trệt — khai quật và mộ chum: bản đồ tám điểm khai quật quanh Hội An, ảnh hố đào, mô hình hố mộ tái hiện với chum đặt đúng tư thế chôn, và dãy tủ mộ chum nguyên khối hình trứng, hình trụ, hình cầu.
• Tầng hai — đồ tuỳ táng: đồ trang sức (khuyên tai, hạt chuỗi), công cụ sắt, đồ gốm nhỏ, tiền cổ, cùng bảng so sánh với Đông Sơn và văn hóa Chăm sau này; ban công tầng hai nhìn thẳng ra Trần Phú và mái Chùa Cầu.

Bảy hiện vật đáng dừng lại

• Mộ chum hình trứng nguyên nắp — chum cao gần một mét, nắp hình nón cụt; loại chum đặc trưng nhất của Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh.
• Khuyên tai hai đầu thú — khuyên tai bằng đá hoặc thuỷ tinh tạc hai đầu thú (thường gọi là đầu dê hoặc sao la) quay ra hai bên; biểu tượng của cả nền văn hóa Sa Huỳnh, tìm thấy từ Việt Nam tới Philippines, Thái Lan.
• Khuyên tai ba mấu — hình tròn có ba mấu nhọn, đá nephrite xanh, đeo xuyên dái tai.
• Hạt chuỗi mã não, thuỷ tinh nhiều màu — bằng chứng buôn bán với Ấn Độ và Đông Nam Á hải đảo.
• Tiền Ngũ Thù và tiền Vương Mãng — tiền đồng nhà Hán (thế kỷ 1 trước – 1 sau CN) nằm trong mộ chum Hội An: người Sa Huỳnh đã giao thương với Trung Hoa.
• Công cụ sắt — rìu, dao, giáo, cuốc; người Sa Huỳnh luyện sắt sớm hơn nhiều vùng cùng thời.
• Gốm tô màu và khắc vạch — bát, bình, nồi gốm với hoa văn in mép vỏ sò, tô thổ hoàng, đối chiếu được với gốm Chăm đời sau.

Tám điểm khai quật quanh Hội An

Bảng bản đồ ở tầng trệt đánh dấu tám địa điểm mà hiện vật của Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh được đào lên: Hậu Xá I, Hậu Xá II (Thanh Hà, cách phố cổ 3 km — nơi tìm thấy nhiều mộ chum nhất), An Bàng (ngay sau bãi biển An Bàng), Cẩm Phô, Trảng Sỏi, Lăng Bà, Thanh Chiêm (Điện Bàn, gần dinh trấn Thanh Chiêm) và Bãi Ông ở Cù Lao Chàm — nơi có dấu vết cư trú cổ nhất, hơn 3.000 năm.

Nhìn bản đồ bạn sẽ thấy người Sa Huỳnh chọn đúng những cồn cát cao ven sông và ven biển mà hôm nay là làng gốm Thanh Hà, bãi An Bàng, đảo Cù Lao Chàm — những nơi bạn có thể chạy xe tới trong buổi chiều.

Giờ đẹp, cách cư xử, chụp ảnh

• Giờ đẹp: 7:00–8:30 vắng và mát; 19:00–21:00 sau bữa tối, phố ngoài đông nhưng trong bảo tàng gần như của riêng bạn.
• Cư xử: không chạm tủ kính, không tựa vào mô hình hố khai quật; nói nhỏ vì phòng nhỏ và vang.
• Chụp ảnh: được chụp không flash; ảnh đẹp nhất là mộ chum trong tủ kính với đèn rọi và ban công tầng hai nhìn ra Trần Phú.
• Đi với trẻ: mô hình hố mộ và khuyên tai hai đầu thú là hai thứ trẻ nhớ; 20 phút là vừa.
• Nghỉ ngày 10: tới đúng ngày 10 hằng tháng thì cửa đóng — đổi sang Bảo tàng gốm sứ mậu dịch cách 4 phút.

Ghép với Chùa Cầu, nhà cổ và bảo tàng khác

• Chùa Cầu — 1 phút, ngay đầu đường; xem bảo tàng xong bước ra là tới.
• Nhà cổ Phùng Hưng (4 Nguyễn Thị Minh Khai) — 2 phút, bên kia Chùa Cầu.
• Bảo tàng gốm sứ mậu dịch (80 Trần Phú) — 4 phút, chương tiếp theo: gốm thương mại thế kỷ 15–18.
• Bảo tàng Hội An (10B Trần Hưng Đạo) — 10 phút, bảo tàng tổng hợp có phòng Sa Huỳnh – Chăm ở tầng trệt.
• Nhà cổ Tấn Ký (101 Nguyễn Thái Học) — 5 phút.

Muốn tới tận nơi hiện vật được đào lên — làng gốm Thanh Hà cạnh Hậu Xá, bãi biển An Bàng, hay Cù Lao Chàm với Bãi Ông — xem các cung trong bài thuê xe máy Hội An.

Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh Hội An: câu hỏi thường gặp