Trong bốn nhà cổ mở cửa ở phố cổ, nhà cổ Tấn Ký là nhà được giữ nguyên vẹn nhất và có nhiều đồ nhất: mặt trước mở ra phố Nguyễn Thái Học để bán hàng, mặt sau mở ra bờ sông Bạch Đằng để bốc hàng từ thuyền, ở giữa là sân trời và gian thờ với hoành phi, câu đối chạm gỗ khảm xà cừ đã hơn hai trăm năm. Bảy thế hệ họ Lê vẫn sống ở đây. Bài này gom đủ: vé, giờ, đường đi bộ, cách đọc bố cục nhà ống, những món đáng tìm trong nhà và vạch lụt kể chuyện Hội An sống với nước thế nào.

Nhà cổ Tấn Ký là gì

Tấn Ký là tên hiệu buôn của gia đình họ Lê — “Tấn Ký” có thể hiểu là làm ăn phát đạt — và ngôi nhà ở 101 Nguyễn Thái Học chính là cửa hiệu kiêm nhà ở của họ từ cuối thế kỷ 18. Nhà buôn nông sản: quế, chè, hồ tiêu, tơ lụa từ thượng nguồn theo sông Thu Bồn về, cập bến ở cửa sau, bán ra ở cửa trước.

Năm 1985, nhà cổ Tấn Ký là nhà cổ đầu tiên ở Hội An được công nhận Di tích lịch sử – văn hoá quốc gia, mười bốn năm trước khi cả phố cổ được UNESCO ghi danh. Nay nhà là một trong 21 điểm của vé phố cổ, và họ Lê đời thứ bảy vẫn ở phía sau.

Nhà cổ Tấn Ký ở đâu, đi bộ tới thế nào

Địa chỉ 101 Nguyễn Thái Học, phường Hội An (phường Minh An cũ) — con phố song song với Trần Phú, sát sông hơn. Từ cửa hàng Anh Khoa ở 84 Phan Châu Trinh, Google Maps đo được 400 m, khoảng 6 phút đi bộ: đi Hai Bà Trưng xuống phía sông, rẽ trái vào Nguyễn Thái Học, nhà ở bên tay phải. Đi theo Trần Phú rồi rẽ xuống thì 450 m.

• Xe: Nguyễn Thái Học nằm trong lõi phố đi bộ, cấm xe 9:00–11:00 và 15:00–21:30 (mùa đông tới 21:00). Gửi xe vòng ngoài hoặc tại cửa hàng Anh Khoa. Xem giờ cấm xe phố cổ Hội An.
• Từ Chùa Cầu: đi Nguyễn Thái Học về phía Đông chừng 4 phút.

Vé và giờ mở cửa nhà cổ Tấn Ký

Bảy đời một gia đình buôn

Tổ tiên họ Lê đến Hội An buôn bán từ thế kỷ 18 và dựng nhà này vào cuối thế kỷ 18 — tài liệu tại nhà ghi hơn 200 năm, nhiều nguồn nhắc năm 1741 nhưng không có văn bản gốc nên hãy nghe như con số ước. Nhà được xây bởi thợ mộc Kim Bồng bên kia sông, làng thợ đã dựng phần lớn nhà gỗ phố cổ.

Bảy thế hệ nối tiếp giữ nhà: qua thời phố cảng thịnh, thời sông bồi cạn khiến thuyền lớn bỏ Hội An, hai cuộc chiến, và những trận lụt lên tới ngực. Điều làm nhà cổ Tấn Ký khác các nhà cổ khác là gia đình chưa từng dọn đi — đồ đạc, hoành phi, đồ gốm bạn thấy là đồ của chính họ, không phải bảo tàng bày.

Đọc bố cục nhà ống: phố trước, sông sau

• Gian trước (mặt Nguyễn Thái Học): cửa hiệu — bán hàng, tiếp khách. Nay là chỗ soát vé và thuyết minh.
• Gian giữa: gian thờ và phòng khách, khung gỗ chạm, hoành phi câu đối. Đây là “trái tim” của nhà, cũng là chỗ tối nhất — chờ mắt quen.
• Sân trời: khoảng hở giữa nhà lấy sáng, thông gió và hứng nước mưa; tường sân ốp gốm và chậu cây. Đứng đây nhìn lên thấy hai lớp mái.
• Gian sau (mặt Bạch Đằng): kho hàng và bến — thuyền từ Thu Bồn cập ngay cửa sau, hàng vào kho rồi ra bán ở cửa trước. Nay là chỗ ở của gia đình, khách chỉ nhìn qua.
• Gác lửng: cất hàng và chạy lụt — có ròng rọc kéo đồ lên như nhiều nhà cổ khác.

Bố cục “phố trước – sông sau” này là cách một nhà buôn Hội An hoạt động suốt hai thế kỷ; nhìn ra nó là nhìn ra cả thương cảng.

Năm thứ đáng tìm trong nhà

• Bức hoành “Bách điểu”: câu đối chạm, mỗi nét chữ là một con chim với tư thế khác nhau — đếm thử, và để ý không con nào lặp.
• Chén Khổng Tử: chiếc chén nhỏ có lỗ giữa: rót vừa thì giữ nước, rót quá đầy thì chảy hết — bài học “vừa đủ” của Nho gia; người nhà kể là đồ cổ hàng trăm năm.
• Cột và vì kèo khảm xà cừ: chữ Hán khảm trên cột, chạm hoa văn Việt – Hoa – Nhật đan nhau.
• Đồ gốm men xanh và tủ thờ: gốm thương mại từ thời phố cảng, cùng loại với gốm ở bảo tàng gốm sứ mậu dịch gần đó.
• Vạch lụt: mục 07.

Vạch lụt 1964 và chuyện sống với nước

Trên tường gian giữa có các vạch đánh dấu mực nước của những trận lụt lớn — cao nhất là năm 1964, nước ngập gần hết tầng dưới; các vạch 1999, 2009, 2020 thấp hơn. Người nhà chỉ vạch cho khách và kể chuyện kéo đồ lên gác bằng ròng rọc. Nhà nằm sát sông, nên lụt không phải chuyện bất ngờ mà là lịch: tháng 10–12 năm nào cũng chuẩn bị. Nếu bạn tới Hội An mùa đó và thấy phố Bạch Đằng ngập, hãy nhớ cái vạch này — thành phố đã sống như vậy hai trăm năm.

Ở nhà cổ Tấn Ký, lịch sử không nằm trong tủ kính mà nằm trên tường, bằng những vạch nước.

Giờ đẹp, cách cư xử, góc chụp ở nhà cổ Tấn Ký

• Ăn mặc: bình thường; gian giữa có bàn thờ — bỏ mũ, không ngồi lên đồ cổ.
• Chụp ảnh: không flash (đồ gỗ và giấy cũ); góc đẹp là sân trời nhìn vào gian giữa, và cửa sau nhìn ra sông.
• Mua đồ: gia đình bán vài món lưu niệm ở gian trước, không nài.

Ghép với nhà cổ và hội quán quanh đó

• Nhà cổ Phùng Hưng (4 Nguyễn Thị Minh Khai) — 5 phút, nhà hai tầng lớn nhất phố.
• Nhà cổ Đức An (129 Trần Phú) — 2 phút, nhà hiệu sách và cơ sở cách mạng.
• Hội quán Phúc Kiến (46 Trần Phú) — 4 phút.
• Chùa Cầu — 4 phút về phía Tây.
• Chợ Hội An — 4 phút về phía Đông, ăn trưa sau khi xem.

Xong phố cổ muốn ra biển hay đi xa, xem các cung trong bài thuê xe máy Hội An.

Nhà cổ Tấn Ký Hội An: câu hỏi thường gặp