Gần như mọi bài viết về ngôi miếu này đều ghi “vé tham quan: miễn phí”. Đó là chỗ dễ làm khách mất tiền oan nhất trong cả phố cổ, vì nơi này nằm trong hệ thống vé tham quan Hội An, lại còn nằm chung một ô lựa chọn với Chùa Cầu — chọn cái này là mất cái kia trên cùng một vé. Bài này nói rõ chuyện vé, và nói luôn trong miếu có gì đáng xem ngoài cái cổng đỏ ai cũng chụp.

Chùa Ông thật ra không phải chùa

Chùa trong tiếng Việt là cơ sở Phật giáo: có sư, có chánh điện thờ Phật, có tăng chúng. Công trình ở 24 Trần Phú không có thứ nào trong ba thứ đó. Nó là miếu — nơi thờ một nhân vật lịch sử được thần hoá, do cộng đồng cư sĩ trông coi.

Tên chính thức là Quan Công Miếu, tên chữ ghi trên cổng là Trừng Hán Cung. Dân Hội An gọi tắt là chùa Ông, và cách gọi ấy là thói quen ngôn ngữ chứ không phải cách phân loại. Bảng hiệu du lịch dịch sang tiếng Anh thành “pagoda”, thế là cái tên sai theo vào mọi tấm bản đồ và mọi tấm vé.

Biết vậy thì vào trong đỡ ngỡ: không có tượng Phật lớn, không có sư tụng kinh. Thứ ngồi giữa chính điện là một vị tướng mặt đỏ, râu dài, mặc áo bào thêu rồng.

Vé phố cổ: bạn phải chọn Chùa Ông hoặc Chùa Cầu

Miếu là một trong các di tích nằm trong vé tham quan khu phố cổ Hội An, và cách chia ô của tấm vé này là thứ đáng nhớ nhất trong cả bài.

Đọc lại hai dòng đầu: Chùa Cầu và Chùa Ông nằm chung một ô. Chọn cái này là đóng cái kia trên cùng tấm vé. Nhân viên quầy hiếm khi giải thích chuyện đó, và khách thường phát hiện ra khi đã đứng trước cửa điểm thứ hai.

Vé có giá trị 24 giờ kể từ lần soát đầu tiên, nên ba lượt không cần dùng hết trong một buổi. Mua vé tại các quầy ở những ngã vào phố cổ hoặc kiosk vé điện tử.

Đường đi, giờ cấm xe và chỗ gửi xe

Miếu ở 24 Trần Phú, phía bắc đường, đối diện chợ Hội An. Vị trí đó không ngẫu nhiên: miếu thờ vị thần của giới buôn bán được dựng ngay chỗ người buôn bán tụ họp, và cái chợ đã làm hàng xóm của nó suốt bao nhiêu đời.

Từ tiệm tụi mình ở 84 Phan Châu Trinh là 700 m, khoảng 10 phút đi bộ: xuôi Phan Châu Trinh rồi rẽ trái ở cuối đường. Từ Chùa Cầu ở đầu kia Trần Phú là 600 m, chừng 8 phút. Đường bằng phẳng cả hai hướng.

Đi từ Đà Nẵng: theo đường ven biển Võ Nguyên Giáp – Trường Sa – Lạc Long Quân về Hội An khoảng 27 km, 45–50 phút chạy xe máy. Tới rìa phố cổ thì gửi xe, đi bộ vào.

• Đừng tính chạy xe tới tận cửa. Lõi phố cổ cấm xe máy gần hết ngày: khoảng 9:00–21:30 mùa hè và 9:00–21:00 mùa đông, có khung nghỉ buổi trưa.
• Gửi xe: bãi quanh chợ Hội An, đầu đường Trần Phú và bãi Nguyễn Hoàng, 5.000–10.000₫ một lượt. Khách thuê xe của tụi mình gửi tại tiệm miễn phí.
• Toạ độ: 15.8769, 108.3283 — tiện khi số nhà trên Trần Phú khó nhìn.

Tấm bia năm 1653 và sáu lần trùng tu

Niên đại của miếu dựa vào một tấm bia giữ trong miếu, khắc vào niên hiệu Khánh Đức, năm Quý Tỵ — tức 1653. Cách nói cẩn thận, và cũng là cách cơ quan quản lý di sản Hội An nói, là ngôi miếu đã tồn tại chậm nhất vào năm 1653. Có thể còn sớm hơn; tấm bia chứng minh mốc dưới chứ không chứng minh điểm khởi đầu.

Về người dựng, hồ sơ di tích ghi rõ: người Minh Hương định cư ở Hội An cùng người Việt xây nên, khoảng giữa thế kỷ 17 — không phải Hoa kiều bang Quảng Đông như nhiều bài viết chép lại của nhau.

Phần sau thì được ghi chép chính xác đến mức hiếm thấy. Miếu được trùng tu vào các năm 1753, 1783, 1827, 1864, 1904 và 1966 — sáu đợt trong hơn hai thế kỷ. Công trình khách bước vào hôm nay về cơ bản là công trình của thế kỷ 19: đợt tu bổ lớn thời đó định hình tỉ lệ, bố cục và phần lớn trang trí còn thấy.

Cái danh sách năm tháng đó nói lên điều mà bản thân kiến trúc không nói: Hội An ngập lụt gần như năm nào cũng có, và một công trình gỗ trụ được ba thế kỷ rưỡi bên bờ sông Hoài là vì cứ vài chục năm lại có người bỏ tiền dựng lại nó.

Quan Công Miếu được cấp bằng Di tích Lịch sử – Văn hoá quốc gia ngày 29/11/1991.

Ngôi miếu này trụ được ba thế kỷ rưỡi không phải nhờ gỗ tốt, mà nhờ cứ vài chục năm lại có người chịu bỏ tiền dựng lại nó.

Bốn tòa nhà xếp theo hình chữ Khẩu

Hồ sơ di tích mô tả ngôi miếu gồm bốn tòa nhà xây theo kiểu chữ Khẩu (口) — một hình chữ nhật khép kín ôm lấy sân trong:

Cái sân giữa là phần bị đánh giá thấp nhất. Nó là nơi có ánh sáng, có cây, và là góc duy nhất nhìn được trọn vẹn bốn đường mái cùng lúc. Phần lớn khách đi xuyên qua sân trong mười giây để vào chính điện.

Trong chính điện thờ ai: một vị tướng, hai người hầu cận, hai con ngựa

Nhân vật mà cả ngôi miếu tồn tại vì ông là Quan Công — Quan Vũ, tướng thời Tam Quốc, mất năm 220, rồi được thần hoá dần suốt mười lăm thế kỷ sau đó cho tới khi mang tước Quan Thánh Đế Quân. Ông tượng trưng cho chữ tín và lòng trung nghĩa, đúng thứ mà một thương cảng cần ở đối tác làm ăn.

Tượng Quan Vân Trường trong chính điện mặc thanh bào thêu rồng nổi kim tuyến, nét mặt uy nghiêm. Hai bên là hai pho tượng luôn đi cùng ông:

Rồi đến hai con ngựa thờ cao bằng ngựa thật, mỗi con một dãy nhà bên: bên tả là ngựa trắng, bên hữu là ngựa Xích Thố — con ngựa mà Tào Tháo ban cho Quan Vân Trường. Gần như ai cũng xem một con rồi đi thẳng vào chính điện; đi hết cả hai dãy chỉ tốn thêm ba phút.

Hơn 30 hoành phi: chữ ký của giới thương nhân ba thế kỷ

Ngước lên, rồi nhìn vào các hàng cột. Miếu giữ hơn ba mươi bức hoành phi và mười đôi câu đối — con số lớn với một công trình cỡ này, và là bằng chứng rõ nhất về công dụng thật của ngôi miếu.

Hoành phi và câu đối kiểu đó không phải đồ trang trí do miếu mua. Chúng là đồ cúng: của các hiệu buôn, các bang hội, từng thương nhân một — mỗi tấm là một bản ghi công khai rằng nhà nào đó đã bỏ tiền và muốn người ta biết. Một bức tường ba mươi tấm là ba thế kỷ giới buôn bán của thương cảng ký tên lên đó.

Không đọc được chữ Hán vẫn dùng được chỗ này: đứng giữa chính điện và đếm xem có bao nhiêu người cúng khác nhau được ghi tên trên đầu mình. Đó là cách nhanh nhất để hiểu vì sao một ngôi miếu Trung Hoa lại nằm giữa phố Việt và được cả phố góp tiền giữ gìn.

Bài thơ năm 1775 của thân phụ Nguyễn Du

Trong số hiện vật ở đây có một thứ không liên quan gì tới Quan Công mà liên quan tới văn học Việt Nam. Miếu còn lưu bài thơ đề vịnh của Xuân Quận Công Nguyễn Nghiễm — thân phụ của đại thi hào Nguyễn Du — cùng hai bài hoạ của Uông Sĩ Cư và Nguyễn Lệnh Tân, và một bài ngụ ngôn cổ phong nữa của chính Nguyễn Nghiễm.

Mấy bài đó làm vào năm 1775, khi Nguyễn Nghiễm phụng chức tả tướng quân Bình Nam đem quân vào đóng ở Hội An. Nghĩa là: giữa cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn, vị tướng từ Đàng Ngoài vào đã dừng chân ở ngôi miếu này đủ lâu để làm thơ, và thơ ấy còn trên tường tới hôm nay.

Đây là chi tiết gần như không bài hướng dẫn nào nhắc, và là lý do chính đáng để khách Việt dành cho nơi này nhiều hơn tám phút.

Hai ngày vía trong năm

Hai ngày âm lịch mỗi năm, miếu thôi làm một di tích yên tĩnh và trở thành chỗ ồn nhất phố cổ.

Lễ hội tháng Giêng nằm trong Tết Nguyên Tiêu Hội An — bản thân Tết Nguyên Tiêu ở đây đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Hai ngày này đông, khó chụp ảnh trống trải, nhưng là lúc duy nhất thấy ngôi miếu được dùng đúng như mục đích nó được dựng lên.

Đi hết miếu trong 25 phút, theo thứ tự

Lộ trình dưới đây xem được mọi thứ mà không phải quay lui:

1. Đứng ngoài đường trước đã (2 phút). Sang phía chợ, nhìn toàn bộ mặt tiền: bờ nóc, ngói men, cửa vẽ. Vào trong sân là không còn thấy mái nữa.
2. Tiền đình (3 phút). Qua cửa, ngước lên ngay: bộ khung mái và những tấm hoành phi đầu tiên.
3. Sân trong (5 phút). Đứng giữa sân — góc duy nhất thấy cả bố cục khép kín và bốn đường mái.
4. Hữu vu rồi tả vu (6 phút). Mỗi bên một con ngựa. Đi cả hai; gần như ai cũng chỉ đi một.
5. Chính điện (7 phút). Quan Công ngồi giữa, Quan Bình và Châu Thương hai bên. Rồi ngước lên và nhìn ra sau: hoành phi và câu đối.
6. Ra lại tiền đình (2 phút). Chuông đồng, trống, và tấm hoành phi trên cửa — dễ bỏ sót lúc đi vào.

Lễ nghi, chụp ảnh và giờ đẹp nhất

Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, có người đến khấn thật, không phải bảo tàng có dây chắn. Mấy quy tắc sau ngắn thôi nhưng người địa phương để ý ngay khi khách làm sai:

• Kín vai, kín gối. Không ai chặn ở cửa, nhưng đó là khác biệt giữa một người khách và một người gây khó chịu. Trời nóng thì mang theo khăn mỏng.
• Bỏ mũ khi vào các gian thờ, nói nhỏ. Sân khép kín nên tiếng vang rất rõ.
• Không đi cắt ngang trước mặt người đang khấn, và không đứng chen giữa người khấn với bàn thờ để chụp ảnh.
• Không đánh đèn flash gần bàn thờ hay các tấm hoành phi sơn son.
• Không chạm vào tượng, ngựa thờ, hoành phi hay đồ cúng.
• Muốn thắp hương thì lấy ở chỗ miếu để sẵn, đừng mang hương ngoài vào.

Giờ đẹp nhất là sớm, ngay lúc mở cửa. Từ khoảng 9 giờ các đoàn tour đổ vào Trần Phú và tiền đình thành hàng chờ chụp ảnh. Đẹp nhì là sau 16 giờ, nắng xiên thấp qua sân trong, các đoàn đã kéo ra bờ sông. Trời mưa thì sân giữa lộ thiên — tháng 10 đến tháng 12 là mùa mưa Hội An.

Ghép chùa Ông với gì trong nửa ngày

Miếu nằm ở khúc dày đặc nhất của phố cổ, nên rất tiện làm điểm neo cho nửa ngày đi bộ:

• Chợ Hội An — ngay bên kia đường, ba mươi giây. Ăn sáng trước khi vào miếu, hoặc ăn cao lầu sau đó.
• Nhà cổ Quân Thắng (77 Trần Phú) — một phút đi bộ cùng đường, nhỏ, yên, chạm gỗ dày đặc nhất trong các nhà cổ.
• Hội quán Phúc Kiến (46 Trần Phú) — hai phút. Hội quán lớn nhất phố cổ, và là phép so sánh hay: một bên là trụ sở của riêng một bang, một bên là ngôi miếu cả phố cùng dùng.
• Chùa Cầu — 600 m, 8 phút, ở đầu kia Trần Phú. Nhớ chuyện chung ô vé ở mục №02.
• Bảo tàng Gốm sứ Mậu dịch (80 Trần Phú) — cùng dãy, hợp nếu vé còn lượt.

Muốn đi xa hơn trong ngày thì xem lịch trình 1 ngày đi xe máy ở Hội An của tụi mình.

Câu hỏi thường gặp về chùa Ông Hội An

Bản tiếng Anh của bài này: Chua Ong Pagoda Hoi An: ticket, history and what to see.