Mỹ Sơn là thung lũng đền tháp của vương quốc Chăm Pa, xây từ thế kỷ 4 và được UNESCO công nhận Di sản văn hoá thế giới tháng 12/1999. Từ Hội An đây là chuyến đi xa nhất trong ngày mà dân địa phương vẫn khuyên đi bằng xe máy: đường đồng bằng, một giờ chạy, và bạn tới lúc cổng vừa mở — trước mọi đoàn xe từ Đà Nẵng. Bài này gom đủ: đường đi, vé và những gì vé đã bao gồm, lịch múa Chăm theo thông báo của ban quản lý, nhóm tháp nào đáng xem, và chuyện ba nhóm tháp vừa được Ấn Độ trùng tu.

Mỹ Sơn là gì và vì sao đáng một ngày

Mỹ Sơn không phải một ngôi đền mà là một thung lũng kín đường kính chừng 2 km, được vua Chăm Bhadravarman chọn từ thế kỷ 4 làm nơi thờ thần Shiva và làm lễ đăng quang. Suốt gần mười thế kỷ sau, mỗi triều vua lại xây thêm, để lại hơn 70 đền tháp chia thành các nhóm đặt tên bằng chữ cái A đến H — cách gọi của nhà khảo cổ Pháp Henri Parmentier từ đầu thế kỷ 20 mà tới nay vẫn dùng. Tháng 12/1999 UNESCO ghi Mỹ Sơn vào danh sách Di sản văn hoá thế giới.

Nói thật với khách: Mỹ Sơn không “hoành tráng” như Angkor và không nên kỳ vọng thế. Cái hay ở đây là sự im lặng — tháp gạch mọc rêu giữa rừng, núi Chúa (Răng Mèo) chắn phía sau, và nếu bạn tới lúc 6:30 thì tiếng duy nhất là chim. Đó là lý do dân Hội An bảo: đi Mỹ Sơn phải đi sớm, và đi xe máy mới sớm được.

Đường đi xe máy từ Hội An: 37,6 km theo ĐT610

Từ cửa hàng Anh Khoa ở 84 Phan Châu Trinh, đo trên Google Maps là 37,6 km, khoảng 1 giờ 02 phút, tuyến “qua ĐT610”. Tuyến này đường đồng bằng, không đèo, nhưng có hai đoạn cần để ý:

• Đoạn 1 — Hội An ra Nam Phước (khoảng 12 km): chạy Hùng Vương ra Vĩnh Điện rồi rẽ trái theo Quốc lộ 1 về phía Nam tới thị trấn Nam Phước. Quốc lộ 1 là đoạn nhiều xe tải và xe khách nhất — đi sát lề phải, không vượt xe lớn ở đoạn hẹp.
• Đoạn 2 — Nam Phước vào Mỹ Sơn (khoảng 25 km): ở Nam Phước rẽ phải vào ĐT610 và cứ chạy thẳng hướng Tây. Đường qua Trà Kiệu (kinh đô Chăm xưa, nay có nhà thờ trên đồi), rồi ruộng lúa, rồi rừng keo, tới bảng “Di sản văn hoá thế giới Mỹ Sơn” và bãi xe trước cầu Khe Thẻ.

• Xe nào: 75 km cả đi lẫn về, nên lấy xe máy xăng (xe số hoặc xe ga 110–125cc); xe máy điện đi được nhưng phải sạc đầy và không rẽ ngang. Chưa rõ giấy tờ, đọc thuê xe máy Hội An có cần bằng lái không.
• Xăng: đổ đầy ở Hội An hoặc Nam Phước. Trên ĐT610 vẫn có cây xăng nhưng thưa dần về phía Mỹ Sơn.
• Gửi xe ở bãi trước cổng, có mái, thu vài nghìn đến 10.000đ.

Vé 100–150.000đ đã gồm những gì

Vé đã gồm: vào cổng, xe điện trung chuyển từ cầu Khe Thẻ vào khu tháp (khoảng 2 km), bảo tàng ở khu đón tiếp, và các suất biểu diễn văn nghệ dân gian Chăm trong ngày. Không phải trả thêm gì bên trong ngoài nước uống và đồ lưu niệm. Giá này do Ban quản lý Di sản văn hoá Mỹ Sơn niêm yết và giữ ổn định từ 2019 tới nay; khi có thay đổi, bảng ở quầy vé là nguồn đúng nhất.

Giờ mở cửa và lịch múa Chăm

Ban quản lý mở cửa 6:00 và đóng 17:00, cả bảy ngày trong tuần kể cả lễ, mùa hè lẫn mùa đông. Lịch biểu diễn văn nghệ dân gian Chăm theo thông báo điều chỉnh của Ban quản lý (áp dụng từ 01/02/2023):

Suất ở khu tháp G là suất đáng xem nhất: múa Apsara và trống Ginăng ngay dưới chân tháp, không sân khấu. Nếu bạn vào từ 6:30, hãy đi tháp trước và quay lại tháp G lúc 9:15 — lúc đó bạn đã xem xong phần chính và có thể về ngay sau suất diễn. Lịch có thể đổi theo mùa, hỏi lại ở quầy vé khi mua.

Xe điện, bảo tàng và thứ tự tham quan

• Mua vé → bảo tàng (10 phút). Bảo tàng nhỏ ở khu đón tiếp có sa bàn toàn thung lũng và ảnh Mỹ Sơn năm 1930 — nhìn sa bàn 5 phút là đi trong khu tháp không lạc.
• Xe điện vào khu tháp. Xe 6–14 chỗ chạy khoảng 2 km từ cầu Khe Thẻ vào điểm dừng; cứ đầy là chạy, không phải chờ giờ. Cấm xe máy cá nhân vào đoạn này.
• Đi bộ vòng tháp (60–90 phút). Từ điểm dừng xe điện, đường bê tông và đường đất dẫn qua các nhóm tháp theo vòng: B–C–D ở giữa, A và G hai bên, H–K gần lối vào. Toàn bộ đi bộ trong rừng thưa, có đoạn nắng.
• Múa Chăm → xe điện ra → về. Tổng thời gian trong khu di tích 2–3 giờ là đủ; ở lâu hơn chỉ vì thích chụp.

Nhóm tháp nào đáng xem: B–C–D, A, H–K, G

Gạch Chăm và những điều chưa giải thích được

• Không thấy mạch vữa. Gạch Mỹ Sơn xếp khít tới mức lưỡi dao không lách vào được; chất kết dính là gì tới nay vẫn còn tranh luận — giả thuyết phổ biến là nhựa cây dầu rái trộn với bột gạch, nhưng chưa ai phục dựng được y hệt.
• Chạm sau khi xây. Mọi phù điêu trên tường tháp đều được khắc trực tiếp lên gạch đã xây xong, không phải đúc sẵn rồi ghép. Nhìn kỹ các vũ nữ Apsara ở nhóm B–C sẽ thấy đường chạm cắt ngang qua nhiều viên gạch.
• Gạch nhẹ mà không mọc rêu đều. Gạch cổ hầu như không rêu, trong khi gạch phục chế vài năm đã xanh — dấu hiệu dễ nhất để bạn phân biệt chỗ nào là nguyên bản.
• Bia ký chữ Phạn và chữ Chăm cổ tại nhóm D là nguồn sử duy nhất về các vị vua đã xây tháp; nhiều bia đã được dịch, nhiều bia chưa.

Bom năm 1969 và cuộc trùng tu của Ấn Độ

Mỹ Sơn từng có tháp A1 cao hơn 20 m, được xem là kiệt tác của kiến trúc Chăm. Năm 1969 khu tháp trúng bom trong chiến tranh, A1 và nhiều tháp khác đổ sụp; hố bom nay vẫn còn thấy ở vài chỗ trong thung lũng. Sau đó là các đợt gia cố của chuyên gia Ba Lan (thập niên 1980) và Ý (nhóm G, những năm 2000).

Đợt lớn nhất gần đây là Ấn Độ: Viện Khảo sát khảo cổ Ấn Độ (ASI) trùng tu ba nhóm K, H, A từ 2017 đến 2022, kinh phí hơn 60 tỷ đồng (phía Ấn Độ khoảng 50 tỷ), tìm được hơn 700 hiện vật Chăm trong lúc khai quật, và đưa ra ánh sáng đài thờ 17 khối sa thạch với Linga–Yoni lớn nhất lịch sử Chăm Pa ở nhóm A — được công nhận bảo vật quốc gia cuối năm 2021. Ba nhóm mở cửa lại ngày 20/12/2022; kế tiếp Ấn Độ dự kiến giúp trùng tu nhóm F.

Đi giờ nào, mùa nào, mặc gì

• Mặc gì: đây vẫn là nơi thờ tự — quần dài hoặc váy quá gối, áo có tay. Giày thể thao; đường trong khu tháp có sỏi và dốc nhẹ.
• Mang: mũ, kem chống nắng, 1 lít nước mỗi người (trong khu tháp chỉ có vài quầy nhỏ), áo mưa mỏng mùa mưa.
• Không leo lên tháp, không sờ phù điêu. Gạch cổ rất mềm; một dấu tay mỗi ngày nhân với hơn ngàn khách là mất một hoa văn trong vài năm.
• Flycam phải xin phép Ban quản lý trước khi bay trong khu di sản.

Ăn gì và ghé đâu trên đường

• Ăn sáng trước khi chạy: quán mì Quảng, bún ở Hội An mở từ 5:30. Trong khu Mỹ Sơn có vài quán nước và cơm bình dân ở khu đón tiếp, đủ dùng, không đặc sắc.
• Mì Quảng Nam Phước / Duy Xuyên: trên đường về, dừng ở Nam Phước ăn mì Quảng gà — vùng này là “quê” của mì Quảng, giá rẻ hơn Hội An.
• Trà Kiệu: kinh đô Simhapura của Chăm Pa thế kỷ 4–8, nay là làng đạo với nhà thờ trên đồi Bửu Châu — lên đồi 5 phút nhìn được cả cánh đồng Duy Xuyên.
• Làng Trà Nhiêu, Kim Bồng: nếu về bằng cầu Cẩm Kim thay vì QL1, bạn đi ngang làng Trà Nhiêu và làng mộc Kim Bồng — đường vắng hơn quốc lộ nhiều.

Các cung khác trong ngày từ phố cổ, xem bài thuê xe máy Hội An.

Thánh địa Mỹ Sơn: câu hỏi thường gặp