Kazik Hội An: người kiến trúc sư Ba Lan và tượng đài giữa phố cổ

Đi bộ dọc Trần Phú, nhiều người lướt qua một khối đá có gương mặt râu rậm, trước mặt lúc nào cũng có vài nén nhang và bó hoa. Đó là tượng đài Kazik. Khách nước ngoài hay hỏi tụi mình ông là ai; khách Việt thì hay nghe một câu rất gọn: “ông Tây cứu phố cổ”. Câu đó có phần đúng, nhưng chưa đủ, và có chỗ nói quá. Tụi mình đọc lại báo chí Việt Nam, tài liệu của UNESCO và của cơ quan văn hoá Ba Lan để kể lại cho rõ.

Kazik là ai? Tiểu sử ngắn của Kazimierz Kwiatkowski

Tên đầy đủ của ông là Kazimierz Kwiatkowski, sinh ngày 2/7/1944 tại làng Pachole, vùng Lublin, miền đông Ba Lan. Ông là kiến trúc sư, làm việc cho Xưởng Bảo tồn Di tích Nhà nước Ba Lan (PKZ), chi nhánh Lublin. PKZ được lập năm 1950 để phục dựng di tích sau Thế chiến II, nên các chuyên gia ở đây quen với việc cứu những công trình đổ nát bằng phương pháp khoa học.

Theo Viện Di sản Ba Lan ở nước ngoài (Polonika), khi Việt Nam gửi lời đề nghị giúp cứu khu đền tháp Mỹ Sơn sau chiến tranh, Ba Lan là nước đáp lại. Từ năm 1981, Kwiatkowski dẫn phái đoàn hợp tác bảo tồn Ba Lan – Việt Nam làm việc ở Mỹ Sơn, rồi gắn bó với Việt Nam khoảng 16 năm cho tới khi mất.

Ông mất ngày 19/3/1997 tại Huế, khi đang làm dự án tu bổ Thế Tổ Miếu trong Đại Nội do Ba Lan tài trợ. Đó là công trình cuối cùng của ông ở Việt Nam.

Người Hội An đặt cho ông nhiều biệt danh, như “Thầy Lang” hay “Ông già Liên Xô”. Chữ “Thầy Lang” có nguồn gốc khá thú vị: cổng thông tin văn hoá Ba Lan Culture.pl cho biết người Việt gọi ông như vậy sau khi bộ phim Ba Lan Znachor (Thầy lang) được chiếu ở Việt Nam, vì ông trông rất giống nam diễn viên chính Jerzy Bińczycki với mái tóc dài và bộ râu rậm.

Kazik Hội An: từ Mỹ Sơn đến những dãy nhà gỗ

Theo Báo Văn Hóa, tháng 6/1982, khi đang là trưởng tiểu ban hợp tác tu bổ Mỹ Sơn, Kazik đến Hội An và nhận ra giá trị của khu phố cổ. Một số nguồn khác ghi ông bắt đầu tiếp xúc với Hội An từ năm 1981. Lúc đó phố cổ còn nghèo, nhiều nhà xuống cấp. Polonika viết rằng ông đã thuyết phục giới chức địa phương từ bỏ ý định phá dỡ những ngôi nhà gốc trong khu trung tâm lịch sử.

Điều đáng nói là ông không làm một mình. Ông dùng ngày nghỉ của mình, cùng cán bộ Phòng Văn hoá Thông tin Hội An, Ty Văn hoá Thông tin Quảng Nam – Đà Nẵng và Trung tâm Thiết kế Tu bổ Di tích Trung ương (nay là Viện Bảo tồn Di tích) chuẩn bị bộ hồ sơ gồm tám loại để xin xếp hạng di tích quốc gia. Theo đề nghị của ông, kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính, khi đó là giám đốc trung tâm, đưa hàng chục kiến trúc sư vào Hội An qua hai đợt: tháng 9–11/1983 và tháng 4–6/1984. Ban ngày họ đi vẽ ghi hiện trạng, tối về dựng bản vẽ trong điều kiện rất thiếu thốn.

Kết quả: năm 1985, khu phố cổ Hội An được Bộ Văn hoá công nhận là di tích cấp quốc gia. Đây là mốc pháp lý đầu tiên bảo vệ phố cổ, trước UNESCO cả chục năm.

Về cách làm, Kazik theo nguyên tắc trùng tu “khảo cổ học”: giữ bản gốc ở mức tối đa, chỉ can thiệp để duy trì hiện trạng. Báo Văn Hóa kể ông từng tự về Ba Lan chỉ để mang hoá chất sang phục vụ trùng tu. Ông cũng nhìn thấy trước làn sóng du lịch, và nói với người Hội An một câu vẫn được nhắc lại đến nay:

“Hội An sẽ là con gà mái đẻ trứng vàng cho người dân nơi đây.”

Đóng góp thật, và những điều không nên nói quá

Nhiều bài viết, kể cả trang tiếng Anh lớn, nói gọn rằng Kazik “đưa Hội An thành Di sản Thế giới”. Tụi mình đối chiếu với tài liệu của UNESCO thì thấy cần nói cẩn thận hơn:

• Kazik mất ngày 19/3/1997. Hồ sơ đề cử Hội An gửi UNESCO đề ngày 28/7/1998, tức sau khi ông mất hơn một năm.
• UNESCO ghi danh Đô thị cổ Hội An vào ngày 4/12/1999, theo tiêu chí (ii) và (v). Ông không kịp chứng kiến ngày đó.
• Hồ sơ là thành quả của nhiều cơ quan và người Việt. Nhà nghiên cứu Trương Nguyên Ngã từng nhận định người có công đầu trong việc khôi phục thương hiệu Hội An trước hết là GS Hoàng Đạo Kính.
• Phần lớn nhà cổ là nhà dân. Tài liệu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An ghi hơn 90% di tích trong phố cổ thuộc sở hữu tư nhân hoặc tập thể, nên việc giữ phố là công sức của từng gia đình qua nhiều thập kỷ.

Nói vậy không làm nhỏ đi vai trò của ông. Báo Văn Hóa gọi ông là người đầu tiên chú ý đến giá trị đặc biệt của phố cổ, và chính quyền Hội An nhiều lần ghi nhận công lao định hướng trùng tu của ông. Cách hiểu công bằng là: Kazik là người mở đường, thuyết phục và đặt nền phương pháp; còn việc giữ được phố cổ và đưa hồ sơ tới UNESCO là nỗ lực chung của chuyên gia, chính quyền và cộng đồng Hội An.

Tượng đài Kazik và công viên Kazik Hội An hôm nay

Năm 2007, TP Hội An xây một công viên nhỏ ngay trong phố cổ và đặt bức tượng tưởng nhớ Kazik, theo Báo Văn Hóa. Địa chỉ là 138 Trần Phú, trước thuộc phường Minh An, nay thuộc phường Hội An, TP Đà Nẵng sau đợt sắp xếp hành chính ngày 1/7/2025.

Bức tượng là một khối sa thạch cao khoảng 2,5 m tính cả bệ, do nhà điêu khắc Phạm Hồng thực hiện. Mặt trước là phù điêu bán thân Kazik với mái tóc dài và bộ râu rậm, đúng dáng ông khi mới sang Việt Nam. Theo phân tích của Polonika, phần đầu được đặt trên nền đá hơi lõm hình vỏ sò, còn các khối trang trí hai bên gợi đến vòm tháp Chăm ở Mỹ Sơn.

Theo mô tả của Polonika, trên tượng có hai tấm biển. Biển nhỏ ghi tên và năm sinh, năm mất 1944–1997 (với chữ y ở cuối tên). Biển lớn trên bệ viết song ngữ Việt – Anh, nội dung là lời tri ân của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hội An dành cho người bạn Kazik.

Mỗi năm, vài ngày trước ngày giỗ 19/3, Hội An tổ chức lễ tưởng niệm tại công viên, thường có đại diện Đại sứ quán Ba Lan. Tháng 3/2026, lễ tưởng niệm 29 năm ngày mất có sự tham dự của Lãnh sự danh dự Ba Lan Piotr Frieske. Ngoài lễ, công viên Kazik Hội An còn là chỗ thành phố tổ chức biểu diễn nghệ thuật đường phố, ví dụ hai đêm 30 và 31/12 dịp đón năm mới 2025.

Hướng dẫn ghé thăm: tìm đường, vé, gửi xe, ứng xử

1. Tìm đườngGõ “Công viên Kazik” hoặc “Kazik Park” trên Google Maps. Công viên nằm trên Trần Phú, con phố cổ chạy song song với Phan Châu Trinh.
2. VéCông viên là khoảng sân mở ngoài trời, không có cổng hay quầy vé riêng. Phí tham quan phố cổ hiện thu theo từng công trình di tích bạn bước vào, mức 20.000–30.000₫/người/công trình theo nghị quyết HĐND TP Đà Nẵng thông qua ngày 11/2/2026; trẻ dưới 16 tuổi, học sinh, sinh viên và người Việt từ 60 tuổi được miễn.
3. Gửi xeLõi phố cổ có khung giờ cấm xe máy, thay đổi theo thông báo của địa phương. Cách đơn giản nhất là gửi xe ở bãi ngoài vùng lõi rồi đi bộ vào, và xem biển báo ở đầu các ngả đường.
4. Nên xem gìĐọc tấm biển song ngữ, tìm chữ y ở biển tên, nhìn kỹ mép đá hai bên. Nếu sau đó bạn đi Mỹ Sơn, hãy so dáng vòm tháp Chăm với khối trang trí trên tượng.
5. Ứng xửĐây là nơi tưởng niệm, thường có nhang và hoa. Đừng trèo lên bệ hay đặt đồ lên tượng; muốn thắp nhang thì giữ gọn, không cắm vào khe đá.

Một chi tiết nhỏ nhưng hữu ích khi đi bộ cả buổi: trong khuôn viên có tấm bia đá ghi công trình nhà vệ sinh công cộng do tập đoàn TAKARA (Nhật Bản) cùng sinh viên trường Đại học Kiến trúc Đà Nẵng xây dựng, nhân kỷ niệm 15 năm sự kiện Giao lưu văn hoá Hội An – Nhật Bản.

Theo dấu Kazik: Mỹ Sơn và Huế

Câu chuyện Kazik Hội An chưa trọn nếu không đi thêm hai nơi ông gắn bó nhất. Mỹ Sơn cách phố cổ Hội An khoảng 38 km theo ĐT610, được UNESCO ghi danh cùng năm 1999 với Hội An. Tài liệu Ba Lan cho biết ở Mỹ Sơn và trong Tử Cấm Thành Huế đều có biển tưởng niệm ông; còn kế hoạch dựng tượng, vườn tượng tại Mỹ Sơn từng được báo chí nhắc tới, nhưng tụi mình chưa xác minh được hiện trạng.

Bạn có thể đọc thêm lịch sử và kiến trúc thánh địa Mỹ Sơn và kinh nghiệm chạy xe máy từ Hội An đi Mỹ Sơn. Ai không muốn tự chạy có thể tham khảo các tour Mỹ Sơn trên GetYourGuide; tụi mình không vận hành tour, nên hãy sắp xếp theo đánh giá thay vì theo giá.

Huế cách Hội An khoảng 132 km. Trong Đại Nội có Thế Tổ Miếu, công trình cuối cùng Kazik làm trước khi mất.

Câu hỏi thường gặp

Read in English: Kazik Hoi An: the Polish architect behind the statue on Tran Phu Street.

Nguồn chính: Báo Văn Hóa (18/3/2022); UNESCO, hồ sơ di sản số 948; Viện Polonika (Ba Lan); Culture.pl; Việt Nam News; Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An. Khoảng cách Mỹ Sơn và Huế đo bằng Google Maps từ phố cổ Hội An. Phí tham quan có thể thay đổi, hãy kiểm tra tại quầy vé trước khi đi. Bài có một liên kết tiếp thị liên kết (GetYourGuide); tụi mình có thể nhận hoa hồng nếu bạn đặt qua đó, giá không đổi với bạn. Xem thêm trang UNESCO về Đô thị cổ Hội An và bài tưởng niệm Kazik trên Báo Văn Hóa.