Ba ngôi mộ thương nhân Nhật ở Hội An: Tani Yajirobei, Banjiro và Gu Sokukun

Di sản Hội An · Tháng 8/2026

Năm 1635, Mạc phủ Tokugawa ra lệnh mọi người Nhật ở hải ngoại phải hồi hương. Chuyến tàu cuối rời Hội An năm 1637, và phố Nhật ở đây tắt dần. Nhưng có ba người không lên tàu. Họ nằm lại xứ Quảng gần bốn trăm năm nay, không con cháu ở Việt Nam, không ai ruột thịt — vậy mà ba nấm mộ ấy chưa từng nguội hương. Người hương khói là ba gia đình Hội An hoàn toàn xa lạ với họ, nối nhau qua nhiều đời. Bài này kể lại ba câu chuyện đó, kèm địa chỉ đúng sau khi Hội An đổi tên phường và lộ trình xe máy để bạn đi hết trong một buổi.

№ 01Ba ngôi mộ, ba người quyết định ở lại

Nhắc tới dấu ấn Nhật Bản ở Hội An, ai cũng nghĩ ngay tới Chùa Cầu. Nhưng Chùa Cầu là công trình — nó không kể cho bạn nghe chuyện gì đã xảy ra với những con người. Ba ngôi mộ này thì có.

Cả ba đều là thương nhân, đều đến Hội An trong thời kỳ thương cảng này là điểm trung chuyển mậu dịch lớn nhất Đàng Trong, và đều chọn không trở về khi Nhật Bản đóng cửa. Hai trong ba người có lý do được ghi lại: Gu Sokukun vì địa vị và cơ nghiệp, còn Tani Yajirobei vì một người con gái Hội An.

№ 0271 chuyến châu ấn thuyền và lệnh toả quốc

Muốn hiểu vì sao có mộ người Nhật giữa ruộng Hội An, phải lùi lại ba mươi lăm năm trước ngày họ mất.

1. 1601 · Chúa Nguyễn Hoàng mở quan hệ với Nhật BảnTừ đây, thuyền buôn Nhật được cấp giấy phép có đóng ấn son của Mạc phủ — gọi là châu ấn thuyền — bắt đầu cập cảng Hội An đều đặn.
2. 1601 – 1635 · 71 chuyến thuyềnTheo tư liệu của Viện Nghiên cứu quốc tế Trường Đại học Nữ Chiêu Hoà (Nhật Bản), trong ba mươi lăm năm ấy có 71 chuyến châu ấn thuyền chở thương nhân Nhật tới Hội An làm ăn.
3. Hình thành Nhật Bổn dinhChúa Nguyễn cho thương nhân ngoại quốc lập hai khu cư trú riêng có chế độ quản lý đặc biệt. Khu của người Nhật được người Hội An gọi là Nhật Bổn dinh, hay Nhật Bổn phố. Phần lớn họ sang đây khi chưa lập gia đình, rồi lấy vợ Việt, sinh con.
4. Cuối 1635 · Lệnh hồi hươngMạc phủ Tokugawa ban lệnh toả quốc, buộc toàn bộ người Nhật ở Hội An phải về nước. Đây là thời điểm cắt đứt một cộng đồng đã sống ở đây hơn ba thập kỷ.
5. 1637 · Chuyến tàu cuối cùngChuyến tàu muộn nhất đưa người Nhật ở Hội An về cố hương rời bến năm 1637. Sau đó phố Nhật suy tàn dần.

Trong bối cảnh ấy, ở lại không phải là lười về. Đó là quyết định chấp nhận không bao giờ gặp lại quê hương, gia tộc và bạn hàng — vì luật của Mạc phủ khi đó không cho ai quay đi quay lại nữa.

№ 03Mộ Tani Yajirobei và chuyện tình trên bia bốn thứ tiếng

Mộ ông Tani Yajirobei là ngôi nổi tiếng nhất trong ba ngôi, và là ngôi duy nhất được xếp hạng di tích cấp quốc gia, năm 1991.

Bốn tấm bia, bốn thứ tiếng, một câu chuyện

Đây là điểm khiến ngôi mộ này khác hẳn mọi mộ cổ khác ở Hội An. Khác với các nấm mộ chỉ có một tấm bia chữ Hán, mộ ông Tani Yajirobei có tới bốn tấm bia khắc bằng bốn thứ tiếng: Việt, Nhật, Anh và Pháp. Nội dung được ghi lại như sau:

Hãy đọc lại câu đó một lần nữa và hình dung thực tế của nó. Ông đã về được tới Nhật — nghĩa là đã tuân lệnh. Rồi ông quay lại. Vào thời điểm mà quay lại đồng nghĩa với việc vĩnh viễn không được trở về Nhật nữa, và bị xem là trái lệnh Mạc phủ. Ông chọn điều đó, để sống nốt phần đời còn lại ở một xứ khác, bên một người.

Trong toàn bộ hệ thống di tích Hội An, tụi mình không biết tấm bia nào khác kể một câu chuyện riêng tư như vậy — và lại được dịch ra bốn thứ tiếng để người ngoài đọc được.

№ 04Mộ Banjiro trong vườn nhà dân

Cách mộ ông Tani chừng một cây số là mộ ông Banjiro, mất năm Ất Tỵ 1665 theo bia ký tại mộ. Đây là ngôi khó tìm nhất trong ba ngôi, vì nó không nằm ngoài đồng hay ven đường — nó nằm trong vườn của một gia đình ở khối Trường Lệ.

Trong thời kỳ chiến tranh, ngôi mộ từng bị đất cát vùi lấp, chỉ còn lộ thiên phần trên của tấm bia đá. Sau ngày giải phóng, chủ nhà khi ấy đã sửa sang, dọn dẹp và giữ nguyên vẹn ngôi mộ. Tính đến nay, gia đình này đã có ba đời trông coi nấm mộ của một người Nhật mất trước họ hơn ba trăm năm.

Tháng 8 năm 2013, trong dịp giao lưu văn hoá Hội An – Nhật Bản, một hậu duệ đời thứ 21 từ Nhật đã sang tận nơi viếng mộ tổ. Khi biết một gia đình Việt Nam nhiều đời coi sóc ngôi mộ này, ông đã xúc động cảm ơn.

№ 05Mộ Gu Sokukun, vị thị trưởng Nhật Bổn dinh

Ngôi thứ ba nằm ở khối An Phong, cách hai ngôi kia một quãng. Ông Gu Sokukun là thương nhân giàu có và nhiều thế lực; theo hồ sơ di tích, có tài liệu cho rằng ông còn là một thị trưởng điều hành toàn bộ hoạt động của phố người Nhật ở Hội An vào thế kỷ XVII.

Nếu điều đó đúng, đây là ngôi mộ của người từng đứng đầu cả cộng đồng Nhật Bổn dinh — nhân vật quyền lực nhất trong ba người, và cũng là người có nhiều lý do nhất để không rời đi.

Một chi tiết đáng chú ý về việc bảo tồn: năm 2000, với sự giúp đỡ kinh phí của Taisei Corporation — một tập đoàn xây dựng Nhật Bản — Hội An đã tu bổ lại ngôi mộ theo nguyên mẫu. Nghĩa là gần bốn thế kỷ sau, chính người Nhật quay lại bỏ tiền giữ gìn nơi yên nghỉ của đồng hương mình trên đất Việt.

Cũng như mộ ông Tani, mộ ông Gu Sokukun có một niềm tin dân gian riêng: nhiều người lần tìm tới viếng với hy vọng gặp may mắn về đường quan chức và tiền của — hợp với địa vị lúc sinh thời của ông.

№ 06Hợp chất vỏ sò và mật mía: vì sao mộ trụ được 400 năm

Đây là phần kỹ thuật mà hầu như không bài du lịch nào nhắc tới, nhưng lại trả lời câu hỏi hiển nhiên nhất: làm sao một nấm mộ đứng giữa ruộng, chịu bốn trăm mùa mưa bão miền Trung, mà vẫn còn?

Câu trả lời nằm ở vật liệu. Theo hồ sơ di tích, nấm mộ và các hạng mục khác được làm bằng một loại hợp chất vôi cứng, pha chế từ:

• Bột vỏ sò và hến khô — nguồn vôi và cốt liệu, lấy ngay từ vùng cửa sông ven biển Hội An.
• Cây bời lời — nhựa cây này có tính kết dính, đóng vai trò như phụ gia liên kết.
• Mật mía — đường trong mật giúp hỗn hợp dẻo khi thi công và cứng chắc dần theo thời gian.

Đây là công thức của thợ xây Hội An thế kỷ XVII, dùng chung cho các mộ cổ trong vùng chứ không riêng mộ người Nhật. Nó là một dạng vữa hữu cơ: không có xi măng, không có thép, nhưng càng để lâu càng rắn lại. Khi bạn đứng trước nấm mộ và thấy lớp vỏ ngoài trắng xám lỗ chỗ, đó chính là vỏ sò nghiền lộ ra sau bốn thế kỷ mưa nắng.

Người Hội An xưa không xây mộ bằng thứ mua từ xa. Họ lấy vỏ sò dưới sông, mật mía trong làng, nhựa cây ngoài rừng — rồi làm ra thứ đứng vững lâu hơn cả những đế chế đã ra lệnh cho ba người này phải về nước.— Anh Khoa, dân Hội An

№ 07Ba gia đình Việt và gần bốn trăm năm hương khói

Nếu chỉ có kiến trúc và niên đại thì ba ngôi mộ này cũng chỉ là ba nấm đất cũ. Thứ khiến chúng đáng đi hơn nhiều di tích có bán vé nằm ở chuyện khác.

Ba người nằm đây không có bà con thân thuộc nào ở Việt Nam. Con cháu họ ở Nhật, cách nửa vòng biển, và suốt hàng trăm năm không ai biết mộ tổ mình ở đâu. Theo lẽ thường, ba nấm mộ ấy đã phải thành mộ vô chủ từ lâu.

Nhưng không. Cả ba đều có người trông coi, và người trông coi đều là dân Hội An chẳng dính dáng gì:

Và mỗi năm, sau mùa gặt, một số bà con Trường Lệ sinh sống gần đó còn cúng cơm mới ngay tại mộ — vì họ cho rằng những người này xa quê, không còn ai thờ phụng. Cúng cơm mới là nghi lễ người Việt dành cho tổ tiên nhà mình sau vụ lúa đầu tiên. Ở đây, người ta chia phần lễ đó cho ba người ngoại quốc chết cách mình gần bốn thế kỷ.

Đó mới là di sản thật của khu vực này, và nó không nằm trong lớp vôi vỏ sò.

№ 08Địa chỉ đúng sau 01/7/2025

Toàn bộ tài liệu và bài viết hiện có đều ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính cũ. Từ ngày 01/7/2025, theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, mười ba phường xã của Hội An được gom thành ba phường; và theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam sáp nhập với thành phố Đà Nẵng.

№ 09Lộ trình viếng ba mộ và cách ứng xử

Ba điểm nằm rải ở phía đông và phía bắc khu phố cổ, tổng quãng đường không quá mười cây số. Một buổi sáng là đủ, và nên đi buổi sáng vì đồng Trường Lệ không có bóng mát.

1. 07:30 — Xuất phát từ phố cổĐổ xăng, mang theo nước, nhang và một bật lửa. Nhang bán ở bất kỳ tạp hoá nào quanh phố, khoảng 10.000₫ một bó nhỏ.
2. 08:00 — Mộ Tani Yajirobei, cánh đồng Trường LệDễ tìm nhất trong ba ngôi vì đứng riêng giữa ruộng và đã có đường đá dẫn vào từ đợt tu bổ 1997. Dành thời gian đọc cả bốn tấm bia — bản tiếng Anh và tiếng Pháp thường dễ đọc hơn bản chữ Hán.
3. 08:45 — Mộ Banjiro, cách đó khoảng 1 kmNằm trong vườn nhà dân, nên bắt buộc phải hỏi và xin phép chủ nhà trước khi vào. Đây không phải điểm tham quan mở cửa tự do.
4. 09:30 — Mộ Gu Sokukun, khối An PhongNgôi được tu bổ theo nguyên mẫu năm 2000. Chạy từ Trường Lệ sang mất khoảng mười lăm phút.
5. 10:30 — Ghép thêm Chùa Cầu nếu còn thời gianKết thúc buổi sáng bằng dấu ấn Nhật Bản nổi tiếng nhất phố cổ sẽ khiến ba ngôi mộ vừa xem có ý nghĩa hơn hẳn.

№ 10Đi lại và gửi xe

Không có tuyến xe buýt hay taxi nào phục vụ ba điểm này, và cũng không có bãi gửi xe. Đây là dạng điểm đến chỉ hợp lý khi bạn có phương tiện tự chủ.

• Xe máy hoặc xe máy điện là lựa chọn duy nhất hợp lý. Ba điểm cách nhau vài cây số, đường bê tông nông thôn nhỏ, ô tô vào khó và không có chỗ quay đầu.
• Dựng xe ngoài bờ ruộng hoặc trước ngõ, không chạy xe vào sát mộ.
• Không có phí tham quan, không có vé. Ba ngôi mộ này không nằm trong hệ thống vé phố cổ.
• Đi trước 11:00 hoặc sau 15:30 để tránh nắng giữa trưa trên đồng trống.
• Mang theo tiền lẻ nếu bạn muốn góp chút hương đèn — nhưng đừng đưa tiền cho người trông coi như trả công, họ làm việc này không vì tiền.

Giá trên đã gồm hai mũ bảo hiểm, áo mưa và giao xe tận khách sạn trong nội thành Hội An. Nếu bạn định kết hợp thêm các điểm quanh vùng, tụi mình có bài về nhà thờ tộc Trần trong phố cổ và làng rau Trà Quế nằm cùng hướng bắc.

Câu hỏi thường gặp

Mộ ông Tani Yajirobei ở Hội An nằm ở đâu?

Mộ nằm giữa cánh đồng Trường Lệ, thuộc khối Trường Lệ, phường Cẩm Châu cũ. Từ ngày 01/7/2025 phường Cẩm Châu đã nhập thành phường Hội An Đông và Quảng Nam sáp nhập với Đà Nẵng, nên địa chỉ đúng hiện nay là khối Trường Lệ, phường Hội An Đông, thành phố Đà Nẵng. Mộ đứng riêng giữa ruộng, có đường đá dẫn vào từ đợt tu bổ năm 1997.

Ông Tani Yajirobei là ai và vì sao ông được chôn ở Hội An?

Ông là một thương gia Nhật Bản quê ở Hirado gần Nagasaki, thuộc một dòng họ lớn, đến Hội An buôn bán trong thế kỷ XVII. Khi Mạc phủ ban lệnh toả quốc buộc người Nhật hồi hương, ông đã trở về quê nhưng sau đó tìm mọi cách quay lại Hội An để chung sống với người yêu là một cô gái địa phương, cho đến khi qua đời. Bia mộ của ông có niên đại 1647 và khắc rõ hai chữ Nhật Bản.

Vì sao mộ ông Tani Yajirobei có bốn tấm bia?

Khác với các mộ cổ khác ở Hội An thường chỉ có một tấm bia chữ Hán, mộ ông Tani Yajirobei có bốn tấm bia khắc bằng bốn thứ tiếng Việt, Nhật, Anh và Pháp. Nội dung các bia kể lại việc ông phải rời Hội An về nước theo lệnh bế môn toả cảng, rồi quay trở lại để sống cùng người yêu ở Hội An cho đến khi mất.

Ở Hội An có mấy ngôi mộ thương nhân Nhật Bản?

Còn lại ba ngôi. Mộ ông Tani Yajirobei bia niên đại 1647 giữa cánh đồng Trường Lệ, mộ ông Banjiro mất năm Ất Tỵ 1665 nằm trong vườn nhà dân cách đó khoảng một cây số, và mộ ông Gu Sokukun ở khối An Phong. Cả ba đều là thương nhân đến Hội An thời thương cảng còn thịnh và chọn ở lại thay vì hồi hương theo lệnh Mạc phủ năm 1635.

Mộ ông Gu Sokukun được xây năm nào?

Các nguồn ghi khác nhau. Trang thông tin của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An ghi niên đại xây mộ là năm 1629, gắn với thời kỳ thịnh đạt của việc buôn bán Nhật Bản tại Hội An. Báo Đà Nẵng lại ghi mộ được lập năm 1689. Chênh lệch đúng sáu mươi năm nên nhiều khả năng là lỗi chép chữ số. Mốc 1629 hợp lý hơn về mặt bối cảnh lịch sử vì giai đoạn châu ấn thuyền còn hoạt động.

Ba ngôi mộ này được xây bằng vật liệu gì mà tồn tại được gần 400 năm?

Theo hồ sơ di tích, nấm mộ và các hạng mục được làm bằng một loại hợp chất vôi cứng pha chế từ bột vỏ sò và hến khô, trộn với cây bời lời và mật mía. Đây là công thức vữa của thợ xây Hội An thế kỷ XVII, không dùng xi măng hay thép nhưng càng để lâu càng rắn chắc. Lớp trắng xám lỗ chỗ nhìn thấy trên bề mặt mộ chính là vỏ sò nghiền lộ ra sau nhiều thế kỷ mưa nắng.

Ai chăm sóc các ngôi mộ này khi con cháu họ đều ở Nhật?

Ba gia đình người Hội An không có quan hệ họ hàng gì với người đã khuất. Mộ ông Tani Yajirobei do gia đình ông Trần Văn Hà ở khối Trường Lệ trông coi, nối tiếp từ đời cha. Mộ ông Banjiro nằm trong vườn nhà bà Dương Thị Sáu, gia đình đã có ba đời chăm sóc. Mộ ông Gu Sokukun do gia đình ông Đinh Văn Chất chăm nom. Ngoài ra bà con Trường Lệ còn cúng cơm mới ngay tại mộ sau mỗi mùa gặt.

Viếng ba ngôi mộ này có mất vé không và nên đi thế nào?

Không mất vé, vì ba ngôi mộ không nằm trong hệ thống vé tham quan khu phố cổ. Không có xe buýt hay bãi gửi xe phục vụ, nên phương tiện hợp lý nhất là xe máy hoặc xe máy điện. Ba điểm cách nhau vài cây số, một buổi sáng là đi hết. Riêng mộ ông Banjiro nằm trong vườn nhà dân nên bắt buộc phải xin phép chủ nhà trước khi vào.

Cập nhật tháng 8/2026. Thông tin về niên đại, nhân thân, vật liệu xây mộ và công tác tu bổ trích từ hồ sơ di tích công bố trên trang của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An; phần bối cảnh châu ấn thuyền, người trông coi mộ và tục cúng cơm mới tham khảo bài Chuyện ba ngôi mộ cổ người Nhật Bản của tác giả Thái Mỹ trên Báo Đà Nẵng. Hai nguồn ghi khác nhau ở niên đại mộ Gu Sokukun và địa giới mộ Banjiro — bài đã nêu rõ cả hai thay vì chọn một. Tên phường mới trích theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 và Nghị quyết 202/2025/QH15. Thấy thông tin nào sai, nhắn giúp tụi mình qua Zalo 0935 439 306 hoặc email info@hoianit.com.